70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Poetka z miasta marzycieli

Czerniowce to nie tylko mała ojczyzna Paula Celana, ale także miasto rodzinne wybitnej niemiecko-żydowskiej poetki Rose Ausländer

Dotychczasowe studia nad strategiami literackimi w niemieckojęzycznej twórczości poetów żydowskiego pochodzenia urodzonych na Bukowinie na przełomie XIX i XX w. i na początku XX w. obejmowały głównie analizę twórczości Paula Celana i zupełnie pomijały rolę kobiet w kreacyjnym fenomenie pogranicza. Publikacja Marii Kłańskiej poświęcona Rose Ausländer – jednej z bukowińskich poetek, wypełnia tę lukę.

Na geopoetyckiej mapie Europy można zatem zaznaczyć Czerniowce nie tylko jako małą ojczyznę Paula Celana, ale jako tajne źródło literatury dla kontynentu. Kapitał miasta wraz z twórcami różnych narodowości, dla których Czerniowce były miastem rodzinnym, rozproszył się po całym niemal świecie.

Rose Ausländer (1901–1988) znana była dotychczas polskiemu czytelnikowi z wyborów wierszy w tłumaczeniu Leszka Szarugi (25 wierszy, Szczecin 1994) czy w świetnym przekładzie Ryszarda Wojnakowskiego (Głośne milczenie, Wrocław 2008). Wydana w serii Biblioteki Austriackiej monografia „bukowińskiej Safony” jest pierwszą na polskim rynku pracą książkową poświęconą Ausländer, a szerzej także tradycji i krajobrazowi kulturowemu literatury niemiecko-żydowskiej.

Rose Ausländer, a właściwie Rosalie Beatrice Scherzer, urodziła się w 1901 r. w Czerniowcach na austriackiej jeszcze Bukowinie w żydowskiej rodzinie zasymilowanej z niemiecką kulturą, zmarła w 1988 r. w Düsseldorfie. Jej ojciec pochodził ze środowiska ortodoksyjnych sadogórskich Żydów, a matka z niemieckiego żydowskiego mieszczaństwa z Berlina. W liberalnych Czerniowcach czasów monarchii austro-węgierskiej pielęgnowali żydowskie tradycje, łącząc je z innymi impulsami kulturowymi tego wyjątkowego europejskiego mikrokosmosu. Emancypowani niemieckojęzyczni Żydzi należeli do elity inteligencji Czerniowiec, byli wykształceni przez habsburski system szkolny i związani z austriacką kulturą. Mieszkali w mieście, gdzie koegzystowali przedstawiciele różnych narodowości, współistniały synagogi, kościoły, cerkwie, zbory, gdzie nazwy ulic zapisywano na tabliczkach jednocześnie po niemiecku, ukraińsku i rumuńsku. Tu rozwijały się wielonarodowe szkolnictwo, teatry, kawiarnie. Przenikanie się kultur, swobodna wymiana myśli, wielojęzyczne skupisko ludzi to tylko niektóre elementy, jakie złożyły się na niepowtarzalny fenomen Czerniowiec. Tu spotkały się różne narody kontynentu, tu można było usłyszeć większość języków, zobaczyć nadzwyczaj zróżnicowane obyczaje i obrzędy, obcować z różnymi wyznaniami, wsłuchiwać się w rozmaite baśnie i legendy. Efekt pograniczności znalazł odbicie w biografiach poetyckich i geografii literatury – także w przypadku Ausländer, która notowała o mieście: „Baśnie i mity wisiały w powietrzu, oddychało się nimi”. W różnych tekstach opisujących i tematyzujących tę niezwykłą, wielokulturową przestrzeń mamy do czynienia z wytworzeniem się swoistego mitu próbującego uchwycić genius loci miejsca – „miasta Muz, dającego schronienie wielu artystom” – jak opisywała je poetka, przedstawiając miasto jako pełne marzycieli, tworząc obraz niezwykle różnorodnej kulturowo tkanki spacjalnej, idealną ojczyznę poetów, choć – jak twierdzi Celan – „ojczyzną poety jest jego wiersz”.

Nie da się w kilku zdaniach streścić życia „cudzoziemki z Bukowiny” – jej życiorys stanowić może egzemplum losów środkowo- i wschodnioeuropejskich Żydów, którzy przeżyli Zagładę. To także historia kochającej żydowskiej córki, która po śmierci ojca przerywa studia i przejmuje na swoje barki ciężar utrzymania rodziny, emigrując „za chlebem” do USA, gdzie samotność i wyobcowanie pasują do nazwiska pierwszego męża – Ausländer („cudzoziemiec”). Poetka debiutuje tomem wierszy Der Regenbogen w 1939 r., wtedy też wraca do Europy tuż przed wybuchem wojny, a od 1941 r. wraz z matką walczy o przetrwanie, próbując uniknąć wywózki do obozu w Naddniestrzu. Swoją pełną ekspresjonistycznych metafor twórczość kontynuuje podczas ukrywania się w czerniowieckim getcie (tom Gettomotive), a także po wojnie, przebywając w USA i Europie. Po wiadomości o śmierci matki przestaje pisać po niemiecku, a jej angielskie wiersze, pozbawione środków ekspresji, bliższe są poetyce Celanowskiej. Życie Ausländer to także życie podporządkowane imperatywowi pisania – po późnym debiucie w wieku 38 lat tworzy prawie do samej śmierci (dyktując wiersze, kiedy nie może ich już zapisywać), wydając w ostatnich 20 latach życia ponad 30 tomików i pozostawiając około 2,5 tys. wierszy.

Kłańska wiele miejsca poświęca analizie języka poetyckiego Ausländer i wierszom w kontekście tożsamości i autoidentyfikacji, podkreślając, że czerniowiecka poetka czerpała zarówno z niemieckojęzycznego kręgu kultury, jak i z chasydzkich legend i żydowskiego folkloru. Badaczka w przejrzysty sposób ułożyła problematykę poruszaną w wierszach Ausländer, tworząc grupy tematyczne związane z pamięcią, wspomnieniami dzieciństwa, kontekstem kulturowym, żydowskim dziedzictwem, Zagładą, emigracją, podróżami do państwa Izrael.

Zaletą omawianej publikacji jest nie tylko wyczerpujący życiorys poetki, ale także nowe tłumaczenia analizowanych wierszy i fragmentów prozatorskich (zatem odbiorca niewładający językiem Goethego poradzi sobie z lekturą bez problemu) oraz rzetelne analizy języka katastrofy – tekstów będących zapisem doświadczenia Zagłady w kontekście studiów nad pamięcią i traumą. Albowiem to, co stanowi o wyjątkowości wierszy Ausländer, to właśnie fakt, że w słowie skupiają się rozmaite „ja”, świat zniszczony przez wojnę, który można odbudować w obrębie języka, spotyka się przeszłość z teraźniejszością.

Monografię krakowskiej germanistki, mimo oczywistej erudycji i rozległej specjalistycznej wiedzy, czyta się jak najlepszą wciągającą powieść o życiu rozpiętym między Europą, USA a niemożliwością powrotu w rodzinne strony, z historią niemal całego XX w. w tle.

_

Maria Kłańska

Między pamięcią a wyobraźnią. Uniwersum poezji Rose Ausländer

Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2015, s. 420

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter