Szwedzcy psychologowie Katarina Bloom i Oskar Henrikson. Fot. Daniella Backlund/SvD/TT/Forum
Edgar Cabanas, Eva Illouz grudzień 2020

Ucieczka do wewnętrznej twierdzy?

Mindfulness to dziś oczko w głowie wszystkich „specjalistów od szczęścia”, z wyznawcami psychologii pozytywnej na czele. Bez wątpienia dobrze komponuje się z neoliberalną teorią szczęścia, która w samodoskonaleniu, obsesyjnej trosce o umysł i ciało, widzi moralny imperatyw i ekonomiczny atut.

Artykuł z numeru

Szczęście – to skomplikowane

Czytaj także

Olga Drenda

Hygge kontra słowiański przykuc

Po kryzysie finansowym z 2008 r. opiniotwórczą rolę zaczęli odgrywać rozmaici coachowie i trenerzy rozwoju osobistego. Media, portale internetowe i blogi chciały podpowiedzieć odbiorcom, jak w tym trudnym czasie mogą zarządzać własnymi emocjami i zatroszczyć się o siebie, przestrzegały też przed zgubnymi skutkami braku takiej troski. Jak zadbać o siebie w dobie kryzysu, artykuł opublikowany w „The Huffington Post”w 2009 r. – a potem przedrukowany jeszcze w 2011 r. – to tylko jeden z setek podobnych tekstów, które się wówczas ukazały. Pewien trener kariery zawodowej i specjalista do spraw personalnych pisał w nim:

„Trudno zaprzeczyć, że wielu z nas żyje dziś w stanie chaosu, niepewności i strachu. Codziennie słyszymy o kondycji gospodarki i poziomie bezrobocia (…). Zaniedbanie samych siebie w wyniku stresu odbija się jednak na naszym zdrowiu, co tylko utrudnia stawienie czoła wyzwaniom (…). Dlatego chciałbym dać wam kilka wskazówek, jak możecie się o siebie zatroszczyć: nie przestawajcie się uśmiechać (…), nie zaniedbujcie drobiazgów (…), skupcie się na tym, co tu i teraz, (…) i nie traćcie wiary w siebie. Zwolnienie z pracy czy kłopoty finansowe łatwo ją podkopują, bardziej zatem niż kiedykolwiek potrzeba nam dziś świadomości, jak możemy sobie pomóc i z wdziękiem pokonać przeciwności. Pamiętając o tym, zadajcie sobie pytanie: a co ja robię, aby o siebie zadbać?”1.

Następstwem kryzysu finansowego było dramatyczne pogorszenie się sytuacji gospodarczej na świecie, przekładające się na malejące szanse, wzrost biedy i nierówności, prekaryzację zatrudnienia, niestabilność instytucjonalną i spadek zaufania do polityków. Po przeszło dziesięciu latach nadal odczuwamy skutki tąpnięcia, a część tych procesów okazała się na tyle długotrwała, że rozgorzała debata, czy nie żyjemy przypadkiem w epoce wielkiego regresu: gospodarczego, społecznego i politycznego2. Co więcej, choć kryzys zwiększył świadomość niepewności i niestabilności, to oddziałujące na nasze życie struktury pozostają dla wielu niewidoczne lub niezrozumiałe. W efekcie zakorzeniło się w nas poczucie zagubienia, bezsilności i lęku o przyszłość, a na podatny grunt trafił dyskurs wzywający do wycofania się w głąb siebie, przemawiający zwłaszcza do tych, którzy na kryzysie ucierpieli najmocniej.

Kilkadziesiąt lat temu Christopher Lasch wysunął w The Minimal Self hipotezę, że w czasach kryzysu codzienne życie przeradza się w ćwiczenie „psychicznego przetrwania”: w obliczu destabilizacji, ryzyka i nieprzewidywalności ludzie mają tendencję do emocjonalnego angażowania się wyłącznie w samodoskonalenie i troskę o własny dobrostan3. Isaiah Berlin już wcześniej zauważył, że „wówczas, kiedy świat zewnętrzny okazuje się wyjątkowo jałowy, okrutny lub niesprawiedliwy”4, popularność zyskuje „ucieczka do wewnętrznej twierdzy”, doktryna indywidualizmu podpowiadająca nam zaszycie się we własnym „ja”…

pełna wersja tekstu dostępna jest w drukowanych i elektronicznych wydaniach Miesięcznika Znak

 

Przypisy:

[1] J. Mannino, How To Care for Yourself in Times of Crisis, „Huffpost”, 17 listopada 2011, https://www.huffingtonpost.com/jasonmannino/how-tocare-for-yourself_b_170438.html (dostęp: 3 listopada 2020).

2 The Great Regression, red. H. Geiselberger, Cambridge 2017.

3 Ch. Lasch, The Minimal Self: Psychic Survival in Troubled Times, New York–London 1984, s. 174.

4 I. Berlin, Cztery eseje o wolności, tłum. D. Grinberg, Warszawa 1994, s. 200.

5 J.M. Barbalet, Emotion, Social Theory, and Social Structure: A Macrosociological Approach, Cambridge 2004, s. 174.

6 M. Lamont, Trump’s Triumph and Social Science Adrift… What Is to Be Done?, „American Sociological Association”, 2016, https://www.asanet. org/trumps-triumph-and-social-science-adrift-what-be-done, s. 8 (dostęp: 3 listopada 2020).

7 E. Illouz, Saving the Modern Soul: Therapy, Emotions, and the Culture of Self-Help, Berkeley–Los Angeles 2008, s. 2.

8 E. Cabanas, Positive Psychology and the Legitimation of Individualism, „Theory & Psychology” 2018, nr 28, s. 3–19.

9 T. Pedersen, Mindfulness May Ease Depression, Stress in Poor Black Women, „PsychCentral”, 2016,  https://psychcentral.com/news/2016/08/18/mindfulness-may-easedepression-stress-in-poor-black-women/108727.html (dostęp: 3 listopada 2020).

10 O.R. Sanmartín, Mindfulness” en el Albergue: Un Consuelo para los “Sintecho, „El Mundo”, 7 stycznia 2016, http://www.elmundo.es/sociedad/2016/01/07/567d929a46163fa0578b465d.html (dostęp: 3 listopada 2020).

11 E. Cabanas, Positive Psychology and the Legitimation of Individualism, dz. cyt.

12 J. Wieczner, Meditation Has Become a Billion-Dollar Business, „Fortune”, 12 marca 2016.

13 M. Farias and C. Wikholm, The Buddah Pill: Can Meditation Change You?, London 2015.

14 E. Cabanas, Positive Psychology and the Legitimation of Individualism, dz. cyt.

15 A. Bergsma, R. Veenhoven, The Happiness of People with a Mental Disorder in Modern Society, „Psychology of Well-Being: Theory, Research and Practice”, 2011, nr 1–2, s. 2.

16 B.H. Hidaka, Depression as a Disease of Modernity: Explanations for Increasing Prevalence, „Journal of Affective Disorders”, 2012, nr 140, s. 205–214; E. Watters, Crazy Like Us: The Globalization of the American Psyche, New York–London 2010; R. Eckersley, Is Modern Western Culture a Health Hazard?, „International Journal of Epidemiology”, 2005, nr 35, s. 252–258; A. Horwitz, J.C. Wakefield, The Age of Depression, „Public Interest”, 2005, nr 158, s. 39–58; R. Whitaker, Anatomy of an Epidemic: Magic Bullets, Psychiatric Drugs, and the Astonishing Rise of Mental Illness in America, New York  2010; Ch. Lasch, The Minimal Self, dz. cyt.; J.L. Nolan Jr., The Therapeutic State: Justifying Government at Century’s End, New York 1998; A. Cvetkovich, Depression: A Public Feeling, Durham 2012.

17 R.D. Putnam, Samotna gra w kręgle: upadek i odrodzenie wspólnot lokalnych w Stanach Zjednoczonych, tłum. P. Sadura, S. Szymański, Warszawa 2008.

18 P. Walker, May Appoints Minister to Tackle Loneliness Issues Raised by Jo Cox, „The Guardian”, 16 stycznia 2018, https://www.theguardian.com/society/2018/jan/16/may-appointsminister-tackle-loneliness-issues-raised-jo-cox (dostęp: 3 listopada 2020).

19 A. Asthana, Loneliness Is a Giant Evil of Our Time, Says Jo Cox Commission, „The Guardian”, 10 grudnia 2017, https://www.theguardian.com/society/2017/dec/10/loneliness-is-agiant-evil-of-our-time-says-jo-cox-commission(dostęp: 3 listopada 2020).

20 Ch. Taylor, Źródła podmiotowości: narodziny tożsamości nowoczesnej, tłum. M. Gruszczyński i in. Warszawa 2001.

2[1] A. Nandy, Regimes of Narcissism, Regimes of Despair, New Delhi 2013, s. 176.

22 B.S. Held, The Virtues of Positive Psychology, „Journal of Theoretical and Philosophical Psychology”, 2005, nr 25, s. 1–34; A. Zupancčicč, The Odd One In, Cambridge 2008.

23 E. Illouz, Saving the Modern Soul, dz. cyt.

24 I.B. Mauss, M. Tamir, C.L. Anderson, N.S. Savino, Can Seeking Happiness Make People Unhappy? Paradoxical Effects of Valuing Happiness, „Emotion”, 2011, nr 11, s. 807–815.

25 P. Rose and K.W. Campbell, Greatness Feels Good: A Telic Model of Narcissism and Subjective Well-Being, „Advances in Psychology Research”, 2004, nr 31, s. 3–26; H.C. Devlin, J. Zaki, D.C. Ong, J. Gruber, Not As Good as You Think? Trait Positive Emotion Is Associated with Increased Self-Reported Empathy but Decreased Empathic Performance, red. M. Iacoboni, „PLoS ONE”, 2014, nr 9–10; J.P. Forgas, Don’t Worry, Be Sad! On the Cognitive, Motivational, and Interpersonal Benefits of Negative Mood, „Current Directions in Psychological Science”, 2013, nr 22, s. 225–232; J.L. Tracy, R.W. Robins, The Psychological Structure of Pride: A Tale of Two Facets, „Journal of Personality and Social Psychology”, 2007, nr 92, s. 506–525.

26 M. Pérez-Álvarez, Reflexividad, Escritura y Génesis del Sujeto Moderno, „Revista de Historia de la Psicología”, 2015, nr 36, s. 53–90.

27 F. Furedi, From the Narrative of the Blitz to the Rhetoric of Vulnerability, „Cultural Sociology”, 2007, nr 1–2, s. 235–254; F. Furedi, Therapy Culture: Cultivating Vulnerability in an Uncertain Age, London 2004.

28 G. Lipovetsky, La Felicidad Paradójica, Barcelona 2007.

29 Zob. R.A. Cummins, H Nistico, Maintaining Life Satisfaction: The Role of Positive Cognitive Bias, „Journal of Happiness Studies”, 2002, nr. 3, s. 37–69; A.J. Tomyn, R.A. Cummins, Subjective Wellbeing and Homeostatically Protected Mood: Theory Validation With Adolescents, „Journal of Happiness Studies” 2011, nr 12, s. 897–914.

30 A. Bergsma, R. Veenhoven, The Happiness of People with a Mental Disorder in Modern Society, dz. cyt.

Kup numer