Konwencja ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa uchwalona w 1948 r. uwzględnia pięć czynów, które uznaje się za ludobójstwo, jeżeli popełniane są z zamiarem całościowego lub częściowego zniszczenia danej grupy. Pierwsze dwa dotyczą masowego zabijania oraz powodowania poważnych obrażeń fizycznych lub szkód psychicznych. Czyny czwarty i piąty odnoszą się do przerwania biologicznej ciągłości istnienia grupy. Działanie trzecie, którego zakaz sformułowano w artykule II (c), obejmuje „rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego”. Odniesiono się tu do pośrednich form zabijania, które nie są wymierzone bezpośrednio w ludzkie ciała, lecz w środowisko, które umożliwia przetrwanie. Dostateczne „warunki życia” wiążą się z istnieniem budynków, funkcjonowaniem szpitali, infrastruktury społecznej, kanalizacji i wodociągów, sieci energetycznych oraz rolnictwa. Celowe niszczenie lub doprowadzanie do stopniowej degradacji takich struktur pozbawia daną zbiorowość możliwości przetrwania. Staje się powolną i szczególnie okrutną formą unicestwienia.
Pogląd, że sposób zabudowania przestrzeni determinuje warunki życia danej grupy, przywodzi na myśl modernistyczną koncepcję architektury, dominującą w okresie, gdy polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin ukuł i zdefiniował pojęcie ludobójstwa w opublikowanej w 1944 r. książce Rządy państw Osi w okupowanej Europie. Nowoczesna architektura miała umożliwić racjonalne wyznaczenie warunków życia, a następnie ich polepszenie. Projekty miast bazować miały na regułach zdrowia publicznego, a domy stanowić, zgodnie ze słynną formułą Le Corbusiera, „maszyny do mieszkania” skalibrowane tak, by w maksymalnym stopniu ułatwiać zaspokajanie podstawowych potrzeb biologicznych: ciepła, higieny, cyrkulacji powietrza, jedzenia, a nawet sprzyjać prokreacji.
Zniszczenie fundamentów
Podręcznik projektowania architektoniczno-budowlanego autorstwa niemieckiego modernisty Ernsta Neuferta (pierwsze wydanie z 1936 r.) do dziś pozostaje punktem odniesienia dla architektów poszukujących najbardziej funkcjonalnych wymiarów kuchni, sypialni, a nawet parkowych ławek. W latach 20. Neufert pracował jako asystent Waltera Gropiusa, dyrektora Bauhausu. Później na zlecenie NSDAP nadzorował standaryzację niemieckiego przemysłu budowlanego opartego w dużej mierze na pracy niewolniczej. Wśród absolwentów Bauhausu byli także projektanci obozów koncentracyjnych.
Celowa degradacja warunków życia kompletnie odwróciła sens nowoczesnej architektury, która nie miała już ułatwiać życia, lecz umożliwiać masowe zadawanie śmierci.
Lemkin rozumiał ludobójstwo jako dążenie do „zniszczenia fundamentów funkcjonowania konkretnej grupy etnicznej” (tłum. A. Bieńczyk-Missala). Odnosił się do sposobu, w jaki naziści wykorzystywali żydowskie getta i obozy pracy niewolniczej, czyniąc z nich środki powolnej, pośredniej eksterminacji. Jednocześnie zdawał sobie sprawę, że ten model przemocy ma korzenie kolonialne. Chociaż na terenach kolonizowanych na całym świecie dochodziło do bezpośrednich masakr, to do eksterminacji ludów rdzennych częściej służyły właśnie te powolne, pośrednie formy zadawania śmierci. Pozbawiani ziem swoich przodków, odrywani od terenów, które zapewniały im utrzymanie i stanowiły centrum życia rytualnego, a następnie zamykani w rezerwatach, rdzenni mieszkańcy byli systematycznie wyniszczani, aby najcenniejsze grunty trafiły w ręce europejskich osadników.
Od czasu, który minął od 7 października 2023 r., większość Strefy Gazy – miasta, obozy uchodźców, szkoły, uniwersytety, meczety,…
