Idea życia wiecznego

W śmierci, oznaczającej nieuchronny kres istnienia, można upatrywać bądź to przekleństwa rodzaju ludzkiego, odbierającego naszemu życiu wszelki sens, bądź też ostatecznego wyzwolenia człowieka z nędzy życia i związanych z nim cierpień. W pierwszym przypadku – śmierć jawi się jako brutalna i niezrozumiała siła niszcząca nasze jedyne istnienie, w drugim –okazuje się wiecznym odpoczynkiem, na który zasłużyliśmy po trudach ziemskiej wędrówki. Wspólnym elementem obu perspektyw jest odniesienie do wieczności, która – niezależnie od tego, jak jest pojmowana – stanowi (zgodnie z ludzkimi wyobrażeniami) ostateczny sens, dzięki któremu ani życie ziemskie, ani śmierć nie są na próżno. Perspektywa wieczności jest bowiem perspektywą zbawienia, czyli bytowania wolnego od wszelkich braków i ułomności.

Życie wieczne można interpretować w różny sposób – zarówno realistycznie (rzeczywiste trwanie naszego ja po śmierci), jak i metaforycznie (urzeczywistnienie przez nas w życiu ziemskim wartości odpornych na niszczący upływ czasu). Zwykle obie wizje są traktowane jako opozycja rzeczywistości i fikcji, realności i złudzenia, w gruncie rzeczy jednak przeciwstawienie takie nie jest zasadne, ponieważ metaforyczny model życia wiecznego również może człowiekowi gwarantować pewną formę realnej nieśmiertelności. Sugerowana opozycyjność obu modeli znika wtedy, gdy umieścimy je w – najwłaściwszym dla idei życia wiecznego – kontekście wiary. Wiary nie rozumiemy tu jednak wyłącznie jako przeświadczenia o prawdziwości określonych twierdzeń religijnych, lecz przede wszystkim jako egzystencjalne doświadczenie wieczności, dostępne ludziom już w życiu doczesnym. Inaczej mówiąc, wiara nie jest akceptacją określonych dogmatów, lecz specyficznym sposobem życia oraz postrzegania świata, w wyniku którego istnienie wieczne może być dane człowiekowi jako bezpośrednio przez niego doświadczana realność.

Taka interpretacja wiary w życie wieczne nie jest oczywiście ideą oryginalną. Jedną z jej głównych inspiracji jest Wittgensteinowska koncepcja religii jako formy życia[1]; z poglądu tego będziemy jednak korzystać krytycznie i wybiórczo, formułując także wnioski, których Wittgenstein z pewnością nie uznałby za słuszne. Uwagi autora Traktatu logiczno-filozoficznego potraktujemy bardziej jako hipotezy heurystyczne, zwracające uwagę na specyfikę doświadczenia wiary, aniżeli w pełni trafne jej opisy. Drugą inspiracją koncepcji bronionej w obecnym artykule jest idea weryfikacji eschatologicznej, najpełniej sformułowana przez Johna Hicka, w obecnych rozważaniach ograniczymy ją jednak do kwestii możliwości osiągnięcia życia wiecznego, pomijając spory na temat racjonalności zdań religii czy istnienia Boga[2]. Ideą przewodnią artykułu jest teza, że jedyną płaszczyznę, na której da się zasadnie postawić problem nieśmiertelności, stanowi wiara rozumiana jako doświadczenie wieczności. Doświadczenia nie zawężamy tu, rzecz jasna, do wymiaru poznawczego (ani tym bardziej do sfery poznania zmysłowego), lecz traktujemy je jako specyficzną formę życia i obecności człowieka w świecie. Doświadczenie wieczności staje się tym samym kategorią bardziej egzystencjalną niż epistemologiczną, oznacza bowiem określony sposób ludzkiego bytowania. Określając je mianem wiary, nie mamy na myśli wyłącznie wiary religijnej, lecz każdą postać wiary w życie wieczne, nawet jeżeli nie przybiera ona postaci w jakikolwiek sposób zinstytucjonalizowanej czy skodyfikowanej. Doświadczenie wieczności może mieć charakter pozytywny (wiara w istnienie życia wiecznego dostępnego człowiekowi) bądź negatywny (wiara…