Najdawniejsze zachodnioeuropejskie utwory fabularne pisane z myślą o niedorosłym odbiorcy powstawały w epoce oświecenia. Okres ten nazwany został nawet „starożytnością literatury dla dzieci”. Teksty odzwierciedlały ówczesne przeświadczenia kontynentalnych filozofów: człowieczeństwo nie jest wartością zastaną, lecz zadaną, a pożycie wspólnoty ludzkiej musi być uregulowane umową społeczną.
W epoce rozumu dziecko postrzegano i traktowano jak dzikie stworzenie o nieskalanym refleksją etyczną umyśle – niezapisaną, gotową na procesy poznawcze czystą tablicę, tabula rasa. Stworzenie to miało dopiero nauczyć się bycia człowiekiem, przyswoić sobie gotowe, zewnętrzne kodeksy prawne i savoir-vivre. Nawet dorosłych traktowano jako tych, którzy powinni ciągle dążyć do ideałów oświeconego racjonalizmu i doskonalić moralność pod wpływem lektury. Założenie to miało swoje przełożenie na funkcjonalność oświeceniowych dzieł literackich, z których większość wieńczono morałem. Najbardziej znane powszechnemu odbiorcy przykłady tego typu twórczości w literaturze polskiej to bajki i satyry Ignacego Krasickiego. Te pierwsze pisał on zainspirowany pisarstwem La Fontaine’a, te drugie – podyktowane potrzebą dziejową. Większość satyr księcia poetów miała kształtować postawy patriotyczne polskiej szlachty w obliczu kryzysu politycznego. Choć i bajki, i satyry od lat stale figurują w kanonach lektur w szkołach podstawowych, nie powstawały przecież wyłącznie dla osób w wieku uczniowskim, tylko dla każdego.
Formowanie jednostki
Jeśli przyjąć kryterium, zgodnie z którym utwór dla niedorosłych czytelników to taki, w którym główną rolę odgrywa dziecięcy albo nastoletni bohater, jako jedną z pierwszych polskich powieści dla młodzieży postrzegać można powiastkę dydaktyczną Krasickiego pt. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki opublikowaną w roku 1776 (a przynajmniej część pierwszą przygód rzeczonego bohatera). W pierwszym tomie historii tytułowego Doświadczyńskiego czytelnicy poznają jako nastoletniego szlachcica, którego rozwój fabuły ma – po licznych perturbacjach – doprowadzić do dojrzałości światopoglądowej i cnotliwego życia. W oświeceniu powstało wiele powieści edukacyjnych napisanych według tego schematu, a w każdej – zgodnie z przyjętą w ówczesnej etyce orientacją społeczną – jednostkę konfrontowano z różnymi modelami funkcjonowania państwa, piętnując niekorzystne nawyki, prawa i zjawiska polityczne. Również w wieku XIX w literaturze roi się od postaci dynamicznych,…
