Justyna Siemienowicz: Fryderyk Hunia stawia w swoim tekście diagnozę, że powodem kryzysu religii jest fałszywy obraz Boga, który sobie na Zachodzie stworzyliśmy wraz z silnym przywiązaniem do myślenia dualistycznego o nas i o świecie. Ale diagnoza taka każe od razu przewrotnie spytać: czy istnieje coś takiego jak prawdziwy obraz Boga? I co to w ogóle znaczy mieć obraz Boga?

Karol Tarnowski: Obraz jest nieuchronny. Stosunek do Boga jest zawsze zapośredniczony. Cała sztuka polega na tym, by nie mylić wyobrażenia Boga z Nim samym, bo wtedy mamy do czynienia z idolatrią, która, paradoksalnie, bardzo często przeradza się w ateizm, w całkowite odrzucenie Boga. Jeżeli dany obraz Boga nie jest wystarczająco porowaty, otwarty, jeżeli nie dopuszcza możliwości przezwyciężenia go, to zabija on wiarę, gdyż osuwa się ona wtedy albo w fundamentalizm, albo w niewiarę. Justyna Siemienowicz: Fryderyk Hunia stawia w swoim tekście diagnozę, że powodem kryzysu religii jest fałszywy obraz Boga, który sobie na Zachodzie stworzyliśmy wraz z silnym przywiązaniem do myślenia dualistycznego o nas i o świecie. Ale diagnoza taka każe od razu przewrotnie spytać: czy istnieje coś takiego jak prawdziwy obraz Boga? I co to w ogóle znaczy mieć obraz Boga? Karol Tarnowski: Obraz jest nieuchronny. Stosunek do Boga jest zawsze zapośredniczony. Cała sztuka polega na tym, by nie mylić wyobrażenia Boga z Nim samym, bo wtedy mamy do czynienia z idolatrią, która, paradoksalnie, bardzo często przeradza się w ateizm, w całkowite odrzucenie Boga. Jeżeli dany obraz Boga nie jest wystarczająco porowaty, otwarty, jeżeli nie dopuszcza możliwości przezwyciężenia go, to zabija on wiarę, gdyż osuwa się ona wtedy albo w fundamentalizm, albo w niewiarę.

Piotr Sikora: Zgadzam się, że nieuchronnie musimy mieć jakiś obraz Boga, Rzeczywistości Ostatecznej. A zarazem te obrazy są z konieczności wszystkie fałszywe. Tworzymy je bowiem zawsze ze skończonych elementów, a mają odnosić się – czy raczej odnosić nas – do tego, co nieskończone. Ale też ta ich fałszywość, idolatryczność nie tyle leży w nich samych, ile w naszym stosunku do nich. Pseudo-Dionizy mówił, że najlepsze obrazy Boga to te, które są najbardziej niegodne, bo nie możemy ich pomylić z Bogiem. Jeśli myślimy o Bogu, że jest ogniem, to wtedy trudniej zapomnieć o tym, że jest to tylko obraz. Gdy zaś mamy obraz Boga bardziej abstrakcyjny jako np. Dobra, to łatwiej przy tym obrazie spocząć, przywiązać się do niego. A właśnie wraz z przywiązaniem do obrazu pojawia się idolatryczny stosunek do niego.

Krzysztof Mech: Być może najlepiej myśleć o obrazie Boga jako o symbolu. Symbol wiąże to, co skończone, co zawsze uwarunkowane, konkretne, historyczne, dziejowe, osobiste, z tym, co jest nienazwane, nieokreślone, niewidzialne. Spojrzenie na obrazy Boga jako na symbole mogłoby przybliżyć nam myślenie sprzed św. Tomasza z Akwinu, cechujące się przeświadczeniem, że Bóg nieustannie naznacza, opieczętowuje sobą byty. Zostawia w świecie znaczenie. A więc nie tak, jak chcieliby panteiści, że Bóg permanentnie wszystko przenika i jest we wszystkim, tylko w jakimś sensie udziela się światu, historii, naturze człowieka. Jest i nie jest zarazem tutaj. Ale taka wizja świata została zakwestionowana wraz z nadejściem naturalistycznego paradygmatu. Tak naprawdę więc pytanie o obrazy Boga poprzedza bardziej podstawowe pytanie o obecność Boga w świecie. Wydaje mi się, że nie jest tak, iż to pewien nieprawdziwy, niewłaściwy obraz Boga stał się przyczyną Jego śmierci na Zachodzie, lecz na odwrót, to określona wizja świata i człowieka jako podporządkowanych wyłącznie immanentnym, naturalnym prawom sprawiła, że Bóg stał się niepotrzebny, a tym samym wszystkie Jego obrazy nieprzekonujące.

K.T.: Rzeczywiście oduczyliśmy się postrzegania świata i dziejących się w nim zdarzeń jako symboli, które „dają do myślenia”, jak trafnie wyraził to Paul Ricoeur. Wydaje się, że współczesnemu człowiekowi świat w taki sposób już się nie jawi, nic w nim w tym sensie nie daje do myślenia. Dlaczego tak się dzieje? Dlatego że dziś kontemplacyjny stosunek do rzeczywistości przemienił się w stosunek wyłącznie praktyczno-techniczny, praktyczno- imperialistyczny. To się ściśle wiąże ze skrajnie aktywistycznym nastawieniem do świata. Człowiek dziś chce przede wszystkim panować nad rzeczywistością, chce ją poznawać, ale tylko w takim wymiarze i w takim stopniu, w jakim pozwoli mu to ją kontrolować. A tym samym nie tyle nie dostrzega całego wymiaru duchowego, ile nie chce go dostrzegać. P.S.: Nie wiem, czy da się wskazać, co było pierwsze: czy to zmiana obrazu świata przyczyniła się do kryzysu obrazu Boga, czy na odwrót. Wydaje mi się, że są to rzeczy ze sobą nierozerwalnie związane. Raczej mamy w tym przypadku do czynienia z hermeneutyczną spiralą: przeobrażenia i te w obrazie Boga, i te w obrazie świata zachodziły równocześnie i wzajemnie na siebie wpływały. Mam też wątpliwość odnośnie do wspomnianego aktywizmu, czy rzeczywiście możemy mówić tu o jakiejś radykalnej zmianie. Weźmy za przykład jeden z przejawów kultury, która…