Publikujemy lekko zredagowany tekst, który prof. Paweł Śpiewak niedługo przed śmiercią wysłał do naszej redakcji. Napisał: „Brzmi niemal jak manifest. Nie szkodzi. Chciałbym, żeby wybrzmiał mocno”.
Przedstawiam 12 i pół tezy o tym, co nienowe i nieoryginalne. Zapisałem je w sposób możliwie zwięzły i każda powinna lub może być przedmiotem długich i rzeczowych rozważań. Są to przybliżenia do tezy zasadniczej: antysemityzm stał się przez wielowiekowe „wychowanie” do nienawiści i nacjonalizm integralny skryptem głęboko obecnym w naszej kulturze. Nie był niczym incydentalnym. Nie był obsesją kilku fanatyków czy partii nacjonalistycznych, ale wszedł do życia codziennego, do naszego języka – i taki w dużej mierze pozostaje.
1. Istnieje wystarczająca liczba świadectw, które ukazują codzienny antysemityzm zwykłych ludzi. Dotykał on młodych i starszych, w małych i dużych miejscowościach. Był obecny po wojnie i wiele dziesiątek lat później.
Owa przemoc miała przede wszystkim charakter werbalny – jednak nie bez praktycznych konsekwencji – i zawsze prowadziła do głębokich ran psychicznych. Antysemityzm zwykłych ludzi był mniej bądź bardziej brutalny. Odczuwały go dzieci w szkole i na podwórku i dorośli w pracy. Nie ma chyba nikogo o żydowskich korzeniach, kogo by nie dotknęły upokarzające wyzwiska i stereotypy. Są te wyzwiska częścią mniej lub bardziej ukrytego skryptu kulturowo-obyczajowego obecnego w świadomości zbiorowej. Obecnie ujawniają się wyjątkowo intensywnie w internecie oraz w tumultach stadionowych. Nic dziwnego, że polskie dziedzictwo narodowe bywa krytycznie przyjmowane przez Żydów i przez osoby, którym obcy jest nacjonalizm.
2. Badania nad antysemityzmem są od dziesięcioleci prowadzone bardzo intensywnie. Wedle różnych wyliczeń powiada się, że w światowej literaturze istnieje 40 tys. publikacji powstałych na ten temat. Jest to już niemal osobna dyscyplina wiedzy. Wiele też jest prac poświęconych polskiemu antysemityzmowi. Wiemy na ten temat bardzo dużo. Badania prowadzą etnografowie, historycy, socjologowie, politolodzy, teolodzy. Dotyczą one różnych okresów historii Polski. Zebranie tej wiedzy byłoby przedsięwzięciem poważnym i wartym podjęcia.
…
