70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

„Kobiecy kontynent” ukraińskiej literatury

Lektura antologii Modernistki jest jak niespodziewane i wzbudzające euforię odkrycie „kobiecego kontynentu” ukraińskiej literatury – pozwolę sobie sparafrazować blurb Oksany Zabużko.

Użyczam tego określenia celowo, ponieważ trudno mi przypomnieć sobie równie entuzjastyczne spotkanie z prozą, która otwiera niepomierne pokłady biografii oraz twórczości autorek w Polsce (poza wąskim specjalistycznym gronem) zupełnie nieznanych.

Z bibliofilską ciekawością i badawczym zapałem wczytywałam się w literaturę zapomnianą i wciąż nową, choć przecież odległą w czasie, umiejscowioną w międzywojniu. Z jednej strony zaskakuje fakt, że do tej pory polskiemu literaturoznawstwu nie było dane poznać dorobku tylu fascynujących pisarek. Z drugiej zaś – właśnie dzięki tej sytuacji możliwe stało się wypełnienie luki przez pionierski projekt naukowo-translatorski, dający panoramiczny ogląd kobiecego prozatorstwa w epoce ukraińskiego modernizmu.

Na antologię składają się przekłady i opracowania „małych form” narracyjnych, czyli opowiadań, noweli, esejów, artykułów publicystycznych, takich pisarek, jak Olha Duczyminska, Marija Hałycz, Katrina Hrynewyczowa, Dokija Humenna, Sofija Jabłonska, Natałena Korołewa, Hałyna Orliwna, Sofija Parfanowycz, Milena Rudnicka, Ołena Rżepecka, Nadija Surowcowa, Ołena Teliha, Darija Wikonska, Iryna Wilde, Hałyna Żurba, których utwory powstały w latach 1914–1944. Choć po przeczytaniu biogramów i tekstów kryterium wyboru dzieł może wywoływać pewien niedosyt i chęć poznania twórczości w szerszym ujęciu, to decyzja redaktorek o niezamieszczaniu fragmentów utworów o większej objętości, lecz publikowaniu tylko kompzycji krótszych i w całości, wpłynęła na wysoką jakość i kształt tomu. Mankamentem jest jednak nieczytelność datowania tekstów – zamiast zbiorczych adresów bibliograficznych i not edytorskich lepiej byłoby podać konkretne informacje o czasie powstania przy poszczególnych utworach.

Należy podkreślić, że w antologii prezentowane są wyłącznie dokonania kobiet, co wiąże się z faktem, że dorobek pisarek ukraińskich jest wciąż marginalizowany i niewystarczająco zbadany, a ich zapis doświadczeń fin de siècle’u, nowoczesności i XX-wiecznych tragedii pozwala na zmianę lub uzupełnienie dominujących opinii o literaturze i relacjach społecznych tamtych czasów. Taka koncepcja dowartościowuje twórczość kobiet ulokowaną poza historyczno-literackimi kanonami oraz małe narracje pozostające w cieniu dominujących gatunków.

Cechą wspólną pisarstwa ukraińskich modernistek jest zaangażowanie w opis zróżnicowanej wspólnoty doświadczeń kobiecych i społecznych, których powiązanie autorki doskonale wyczuwały i utrwalały w swoich tekstach. Ich niejednorodny zakres tematyczny i unikatowa poetyka odzwierciedlają indywidualne światopoglądy, styl, motywacje pisarskie. Wartością jest również to, że autorki świadomie (choć nie zawsze był to priorytet) utrwalały zmiany emancypacyjne i obyczajowe, wpływy literackiej tradycji (także autorek polskich) i próby zerwania z nią, relacje środowiskowe i prywatne. Na kształtowanie ich pisarskich losów miało wpływ życie w społeczeństwie patriarchalnym oraz wydarzenia historyczne – dwie wojny, totalitaryzmy, naciski, represje – o czym pisze wnikliwie we wprowadzeniu Ola Hnatiuk.

Szczegółowe scharakteryzowanie dorobku 15 pisarek wymaga osobnego szkicu, dlatego tu wyróżniam twórczość pięciu z nich. Utwory tych konkretnych autorek reprezentują urozmaicone doświadczenia kobiet, a także dają obraz różnych konwencji kobiecego pisarstwa modernistycznego. To istotna perspektywa także ze względu na podobieństwa oraz różnice ukraińskich i polskich praktyk artystycznych.

Życiorys i dorobek Sofiji Jabłonskiej są tak bogate i niesamowite, że na ich podstawie mogłaby (i powinna) powstać książka biograficzna czy scenariusz filmu. Ukraińska dziennikarka, pisarka, fotografka i podróżniczka w latach 30. zrealizowała plan podróży dookoła świata, z których wrażenia notowała na bieżąco i publikowała w czasopismach kobiecych oraz zbiorach reporterskich. Prezentowany w antologii wybór obejmuje reportaże z jej debiutanckiej książki o Maroku (1932), w której niezwykle barwnym i wyszukanym językiem opisuje obcowanie z egzotyczną kulturą i towarzyszące mu przeżycia.

Lwowska lekarka, naukowczyni, pisarka i działaczka społeczna Sofija Parfanowycz łączyła zawodową misję z pasją artystyczną. W pochodzących z 1937 r. opowiadaniach o kobiecości i związanych z nią kwestiach ciała, macierzyństwa, choroby odnaleźć można doświadczenia i obserwacje autorki, która całe życie pracowała jako ginekolożka i położniczka. Innowacyjność warstwy formalnej utworów (opowiadań autobiograficznych, szkiców fizjologicznych) łączy się ze sposobem diagnozowania przez autorkę losów kobiet młodych, samotnych, starzejących i umierających, na których sytuację życiową wpływ miał głównie system społeczny oparty na biedzie i wykluczeniu.

Milena Rudnicka to jedna z czołowych działaczek społeczno-politycznych w międzywojennej Ukrainie, która aktywność publicystyczną opierała na ideach feministycznych i emancypacyjnych kobiet. Jej liczne artykuły, sprawozdania, listy otwarte i manifesty z lat 1919–1939 w czasopismach kobiecych dotyczyły oceny sytuacji kobiet w kraju oraz działalności ukraińskiego ruchu kobiecego. W retoryce tych tekstów ujawnia się wyjątkowa niezłomność autorki w walce o respektowanie ich praw.

Kolejna wybitna pisarka za działalność literacką, społeczną i polityczną spędziła na zesłaniu 30 lat, a o jej dorobku można mówić niemal wyłącznie hipotetycznie. Nadija Surowcowa pisała opowiadania, reportaże z podróży i artykuły dotyczące kobiet, lecz wskutek represji, lat spędzonych w więzieniach i obozach pracy na Kołymie jej utwory zostały prawie całkowicie zniszczone lub zaginęły. Nieliczne nowele, fragmenty wspomnień i listów, które ocalały, są w stanie dać tylko szczątkowy obraz jej arcyciekawej twórczości.

W tekstach z lat 1923–1938 Darija Wikońska prezentuje się jako interdyscyplinarna pisarka, eseistka, krytyczka literatury i sztuki. Jej wykształcenie i działalność artystyczna wpłynęły na impresjonistyczną poetykę prozy, w której nie brak synestezyjnych i sensualnych, drobiazgowo skomponowanych opisów. Ekfrastyczne i filozoficzne szkice dotyczące sztuki odznaczają się wysokim poziomem językowej wrażliwości

Nie byłoby możliwe poznanie twórczości ukraińskich pisarek, gdyby nie ogromna praca translatorska, dzięki której w poszczególnych utworach została oddana z największą językową precyzją stylizacja, metaforyka, retoryka, gwarowość. Odtworzenie międzywojennej atmosfery i modernistycznego języka zasługuje na szczególne docenienie. Pozostaje mieć nadzieję, że antologia Modernistki nie jest zwieńczeniem, ale dopiero początkiem interesującego i potrzebnego projektu prezentowania twórczości oraz biografii ukraińskich pisarek polskim czytelniczkom i czytelnikom.

_

Modernistki. Antologia ukraińskiej prozy kobiecej okresu międzywojennego

red. Grażyna Borkowska, Iwona Boruszkowska, Katarzyna Kotyńska,

wstęp Ola Hnatiuk,

Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2017, s. 485


 
 

Zapisz się
do newslettera
a otrzymasz:

● 35% rabatu na dowolny numer miesięcznika
● informacja o promocjach, wydarzenich i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter