Chiny przeszły w tym czasie długą drogę od ubogiego, słabo rozwiniętego kraju do światowej potęgi, dla której kino stało się ważnym elementem politycznej i społecznej propagandy, przede wszystkim wewnętrznej. Prześledzenie filmografii Zhanga pozwala zobaczyć wyraźniej okres chińskiego otwierania się na świat, a także późniejszy zwrot ku nacjonalizmowi i izolacji. Historia reżysera mówi też dużo o tym, jak zmieniała się rola artystów w Państwie Środka przez pół wieku, jakie tematy dzisiaj podejmują, na co mogą sobie pozwolić, a które granice są nieprzekraczalne.
Zhang zaczynał jako krytyczny obserwator prowincjonalnej rzeczywistości, próbujący uchwycić istotę chińskiego ducha, aby w pewnym momencie stać się twórcą blisko współpracującym z partią komunistyczną. Z artysty oklaskiwanego i nagradzanego na światowych festiwalach, ale cenzurowanego w domu, stał się ulubieńcem rządu i chińskiej publiczności. Od artystycznych dramatów, skupionych na kobietach miotanych przez wichry historii i walczących z opresyjnym systemem, przeszedł do reżyserowania skierowanych do mas epickich, kolorowych widowisk. Nie tylko filmowych, ponieważ odpowiadał np. za przebieg otwarcia dwóch chińskich olimpiad (w 2008 i 2022 r.), które były transmitowane na cały świat i spotkały się z pozytywnym odzewem. Fascynujące jest obserwować zmianę skali i znaczenia jego dzieł, będących coraz częściej wyrazem mocarstwowych ambicji Pekinu.
Kobiety w potrzasku
Zhang Yimou urodził się w 1950 r. w mieście Xi’an w prowincji Shaanxi, w północno-środkowej części kraju. Jego ojciec był oficerem armii Kuomintangu i walczył przeciwko komunistom, matka była lekarką. Takie pochodzenie sprawiło, że przyszły reżyser stał się podczas rewolucji kulturalnej elementem podejrzanym dla władz.
W ramach reedukacji wyrzucono go ze szkoły i wysłano na prowincję. Tam przez 10 lat pracował fizycznie – najpierw w polu, a następnie w zakładzie włókienniczym. Już wtedy interesował się malarstwem i fotografią, a legenda głosi, że sprzedawał własną krew, żeby kupić pierwszy aparat fotograficzny.
Po śmierci Mao zakończył się mroczny okres rewolucji kulturalnej, a władzę przejął Deng Xiaoping, który wdrożył w zrujnowanym kraju szereg prorynkowych reform gospodarczych. Na fali odwilży w 1978 r. ponownie otworzyła się Pekińska Akademia Filmowa – jedyna taka uczelnia w kraju. Zhangowi po długich staraniach i po przedstawieniu swoich amatorskich zdjęć udało się znaleźć w pierwszej grupie studentów elitarnej szkoły. Absolwenci tego rocznika dzisiaj są znani jako piąta generacja chińskich filmowców; oprócz Zhanga zalicza się do niej m.in. Chen Kaigego i Tian Zhuangzhuanga. Byli to twórcy mocno zainspirowani kinem europejskim, które poznali podczas studiów i które pozwoliło im zrozumieć, że film nie musi być propagandą. Dzięki lżejszemu klimatowi politycznemu mogli od niej odejść i ukazać na ekranie realia życia w Chinach. Cenzura nie znikła zupełnie i o wielu rzeczach opowiadali nie wprost, stosując alegoryczny język, któremu służył wyrafinowany styl wizualny. Ich twórczość znalazła widownię w kraju, a także poza jego granicami, ponieważ była tak dobra, że regularnie trafiała na duże zagraniczne festiwale. Świat mógł zobaczyć, jakie są Chiny w obiektywie młodego pokolenia zdolnych filmowców.
