70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Lektury (post)sekularne

Wydaje się, że polski czytelnik zainteresowany problematyką (post)sekularną nie powinien narzekać. Z jednej strony systematycznie ukazują się kolejne tłumaczenia (post)sekularnych teoretyków, z drugiej na łamach czasopism kulturalnych już od kilku lat toczy się dość żywa dyskusja na temat stosunku współczesnego społeczeństwa i kultury do religii.

Jednak nawet pobieżna znajomość myśli (post)sekularnej wskazuje, że nie należy raczej oczekiwać ogólnej monografii na ten temat. Multi-dyscyplinarność tego zagadnienia (socjologia, filozofia, teologia, religioznawstwo) oraz trudności w zdefiniowaniu aktualnej sytuacji (czy sekularyzacja jest czymś pożądanym wymagającym pogłębienia, czy też jej program powinien być zmodyfikowany albo nawet zupełnie zlikwidowany?) jeśli nie uniemożliwiają, to w sposób zasadniczy utrudniają napisanie takiej książki. Trudności te jednocześnie wyznaczają pole badawcze, które organizuje się wokół dwóch zasadniczych pytań: po pierwsze dotyczące stosunku do nowoczesności, czy węziej: do sekularyzmu, po drugie związane z miejscem religii w rzeczywistości społecznej czy kulturze (czy należy wykorzystywać tradycji religijne wyłącznie jako narzędzia do ulepszania projektów świeckich? czy raczej o uratowanie religii-jako-takiej w nowej wydaje się, że nie sprzyjającej dla niej sytuacji dziejowej?).

Doskonałym potwierdzeniem owej różnorodności mógłby być zbiór Political Theologies. Public religions in a post-secular world (New York 2006) w którym znajdują się teksty tak różnych autorów jak Jürgen Habermas, Ernesto Laclau, Chantal Mouffe, Benedykt XVI czy Judith Butler. Praca ta jest jednocześnie chyba najlepszym dostępnym wprowadzeniem w całą problematykę, niezależnie od tego, jakie podejście będzie nas najbardziej interesowało. Innym dowodem pluralizmu metod badawczych jest pisana przy pomocy wielu specjalistów A secular age Charlesa Taylora (Cambridge 2007), której liczne fragmenty ukazały się już po polsku.

Dla lepszego zrozumienia obu książek, z których każda liczy grubo ponad osiemset stron, najlepiej wrócić do już przetłumaczonych klasyków: czy to do socjologicznej krytyki tezy o sekularyzmie w Niewidzialnej religii Thomasa Luckmanna (Kraków 2006), czy to do filozoficznej modyfikacji sekularyzmu obecnej w Tezach o historiozofii Waltera Benjamina wydanych po polsku w tomie Anioł historii: esej, szkice, fragmenty (Poznań 1996). Pomysł żydowskiego filozofa doczekał się zresztą wielu kontynuacji, w szczególności u kolegów Benjamina ze Szkoły Frankfurckiej, czy u polskiej teoretyczki Agaty Bielik-Robson, która w swej ostatniej monografii Na pustyni. Kryptoteologie późnej nowoczesności (Kraków 2008) odczytuje cały projekt nowoczesności w psychoanalitycznym kluczu zaproponowanym przez Benjamina, gdzie wyklęty przez oświecenie teologiczny karzeł okazuję się tym, który z ukrycia pociąga za wszystkie sznurki.

Jeszcze mniej ufną wobec modernizmu strategię myślenia o religii obierają tacy teoretycy jak Jean-Luc Nancy, Jacques Derrida, Gianni Vattimo czy nawet Jean-Luc Marion. W dużym uproszczeniu chodzi im o przyjęcie takiej perspektywy, w której chrześcijaństwo zostaje przeczytane jako myśl słaba, nieabsolutna, poddająca się (auto)dekonstrukcji. Szczególnie istotne dla tej w pewnym sensie postmodernistycznej teorii będą dwa tomy Nancy’ego o dekonstrukcji chrześcijaństwa (tłum. ang. Dis-Enclosure: The Deconstruction of Christianity, New York 2008), czy dyskusja o darze (między Marionem a Derridą) wydana pod redakcją Johna D. Caputo: God, the gift, and postmodernism (Indiana 1999), a zrelacjonowana w polskiej monografii autorstwa Urszuli Idziak Dar. Spór między Jeanem-Lukiem Marionem a Jacques’em Derridą (Kraków 2009).

Oczywiście w dyskusji na temat sekularyzmu nie brakuje także tych, dla których osiągnięcia tak zwanego oświecenia są w najwyższym stopniu niepożądane, zasłaniając to, o co naprawdę w religii chodzi. Na czele owego pre-modernistycznego z ducha ruchu Radykalnej Ortodoksji stoi John Milbank, redaktor (wraz z Catherine Pickstock oraz G.rahamem Wardem) kluczowej dla tej grupy książki: Radical ortodoxy. A New Teology (London–New York 1999). Po polsku znakomitym źródłem informacji na temat Radykalnych Ortodoksów jest 663 numer miesięcznika „Znak”.

Co ciekawe, Milbank jest jednocześnie współautorem dwóch postsekularnych książek napisanych wspólnie ze Slavojem Žižkiem (The Monstrosity of Christ,Cambridge 2009 oraz Paul’s New Moment, Michigan 2010), w których zawiązują oni sojusz przeciwko takiej wersji nowoczesnego sekularyzmu, która każe lewicy i chrześcijaństwu kroczyć oddzielnie. Oprócz Žižka w owej lewackiej eskapadzie romansującej z myślą religijną, a w szczególności z chrześcijaństwem, uczestniczą także Alain Badiou i Terry Eagleton. Ich teksty próbujące, głównie za pomocą Lacanowskiej psychoanalizy, odnaleźć możliwość współpracy chrześcijaństwa z marksizmem, doczekały się bardzo licznych tłumaczeń, jak najważniejsze z nich Święty Paweł. Ustanowienie uniwersalizmu Badiou (Kraków 2007) oraz Kukła czy karzeł. Perwersyjny rdzeń chrześcijaństwa Žižka (Wrocław 2008)). Taki alians nie oznacza bynajmniej rezygnacji z ateistycznych pozycji tych filozofów, chrześcijaństwo jest przez nich, może z wyjątkiem Eagletona, traktowane wyłącznie jako narzędzie do absolutnie świeckiej emancypacji.

Obok opisanego powyżej postsekularnego mainstreamu powstają próby włączenia nowej perspektywy także do badań literackich. Żeby przytoczyć tylko ostatnio wydane pozycje, doskonałymi przykładami są Miłosz w krainie odczarowanej Łukasza Tischnera (Gdańsk 2011) oraz fragmenty Nam wieczna w polszczyźnie rozróba. Marian Pankowski mówi Piotra Mareckiego (Kraków 2011). Wykorzystuje się ją także do studiów genderowych, w czym uczestniczą takie tuzy współczesnego feminizmu jak Luce Irigaray, Monique Wittig, Julia Kristeva czy Hélène Cixous piszące teksty na przykład do pracy zbiorowej pod tytułem French Feminists on Religion (London 2002).

 

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter