„In de Beschraenkung zeigt sich erst der Meister“.
Goethe, Natur und Kunst
Wartość pojęcia charakteru w ocenie etycznej ponownie spotyka się z zainteresowaniem filozofów. Charakter godny podziwu rozumie się dzisiaj już nie tylko jako zbiór dyspozycji do podejmowania podziwu godnych czynów; pojawia się bowiem myśl, że przynajmniej część cech, dzięki którym czyn staje się godny podziwu, wynika z tego, iż jest on ekspresją godnego podziwu charakteru. Jakość etyczna czynu czy też stanu rzeczy może zależeć od tego, kto jest jego wykonawcą czy sprawcą. Żeby uczynić tę myśl przekonującą, co nie jest łatwe, trzeba wykazać, że takiego indeksowania oceny w zależności od jednostki nie można uważać za oburzająco arbitralne, zarazem jednak nie nadając mu ukradkiem uniwersalistycznych przesłanek, na przykład w kategoriach moralności grup czy serii działań, co całkowicie pozbawiłoby charakter wewnętrznej mocy wyjaśniającej . Nie jest to trudność nie do pokonania, a pojęcie charakteru jest pojęciem przekonującym, choć nie zostanie tutaj przeprowadzona jego bezpośrednia obrona. Zachowuje ono jednak pewne niepokojące cechy, niepokojące nie dlatego, żeby umniejszały one jego intelektualną wiarygodność, ale dlatego, że odbijają pewne niepokojące wewnętrzne nurty naszego życia moralnego. W niniejszym artykule zbadam, w jaki sposób charakter może zostać zniweczony przez dążenie do posiadania lub uformowania charakteru, w rezultacie czego zdrowe moralnie postaci skłaniają się ku świadomemu i popartemu jasnym rozeznaniem rzeczy dążeniu do celów perwersyjnych lub paradoksalnych. Isabel Archer, bohaterka powieści Henry’ego Jamesa Portret damy jest kobietą o nadzwyczajnej subtelności i wrażliwości moralnej, posiadającą wszelkie wewnętrzne walory i możliwości spełnienia, która w wyniku serii jasnych i świadomych wyborów kroczy ścieżką prowadzącą ku wielkiemu i niepotrzebnemu osobistemu nieszczęściu. Wynika to bynajmniej nie ze zwykłego błędu, choć do pewnego stopnia mamy do czynienia także z niewłaściwą oceną sytuacji. Nie jest to również wynik niedojrzale tragiczniej wizji życia, która by prowadziła ją do postrzegania swoich działań poprzez heroiczne opisy. W żadnym z tych przypadków nie przyciągnęłaby do tego stopnia naszej uwagi. W samej ścieżce, którą kroczy Isabel, jest coś, co ją pociąga – i to właśnie stanowi fundament jej nieszczęścia.
Jeżeli przyjmiemy którÄ…kolwiek wersjÄ™ tezy, że interpretacja zachowania wymaga przypisania pobudek, jakich sami możemy doÅ›wiadczać, napotkamy tu paradoks. Dążenie do szczęścia jest jednÄ… z najklarowniejszych pobudek: fakt, że jakieÅ› dziaÅ‚anie niesie prawdopodobieÅ„stwo zwiÄ™kszenia naszego szczęścia jest pro tanto powodem do jego podjÄ™cia, i to powodem nie wymagajÄ…cym żadnych dalszych wyjaÅ›nieÅ„ czy usprawiedliwieÅ„ . Dlatego też przypisywanie takich motywów innym nie ujawnia żadnych zagadek interpretacyjnych. Na prawach kontrastu – niebezpieczeÅ„stwo nieszczęścia nie wymaga żadnych dodatkowych wyjaÅ›nieÅ„ jako pobudka do unikania pewnych dziaÅ‚aÅ„. Ta symetria funkcjonuje tak jak powinna, w przeciwnym bowiem razie dobre powody do podejmowania dziaÅ‚aÅ„ nie miaÅ‚yby wiÄ™kszej mocy niż zÅ‚e, przestaÅ‚yby wiÄ™c być powodami; a przy interpretacji zachowania innych arbitralne przypisanie pobudek miaÅ‚oby równÄ… siÅ‚Ä™ przekonywania, co jakiekolwiek inne wyjaÅ›nienie. Isabel Archer jest wszakże osobÄ…, dla której nieszczęście straciÅ‚o pro tanto siÅ‚Ä™ zniechÄ™cajÄ…cÄ…, a przeciwnie, zaczęło wrÄ™cz wywierać na niÄ… jakby magnetyczny wpÅ‚yw. Zagadka jest zarazem psychologiczna: jak nieszczęście może kusić? – i interpretacyjna: jak Henry James zdoÅ‚aÅ‚ przekonać nas, że jest to motywacja sensowna?