fbpx

70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Historia teatru żeńskiego

HyPaTia, czyli Historia Polskiego Teatru, to feministyczny projekt badawczy, którego celem jest dokumentowanie i udostępnianie informacji o artystkach teatru oraz kobietach kierujących
instytucjami teatralnymi.

Projekt realizowany przez Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki zaowocował powstaniem archiwum kobiecej obecności w teatrze polskim po 1944 r. Opracowane przez zespół badawczy materiały zostały podzielone: częściowo udostępnione na stronie internetowej www.hypatia.pl, a częściowo wydrukowane w trzytomowej publikacji HyPaTia. Informacje, które znajdują się w książkach, są komplementarne w stosunku do tych zamieszczonych w Internecie, tworząc hipertekst, po którym czytelnicy mogą swobodnie się poruszać, wybierając własny model konstruowania narracji.

 

Pozorna obecność

Publikacje książkowe pokazują, w jakich obszarach teatralnych obecność kobiet jest zauważalna i istotna, choć marginalizowana w badaniach nad historią polskiego teatru oraz w bieżącym życiu teatralnym. Każdy z tomów w inny sposób wydobywa kobiecą perspektywę. Rodzaju żeńskiego to zbiór 13 sztuk autorstwa dramatopisarek, które podejmują temat obecności kobiet w sferze publicznej. Tom (Nie)świadomość teatru. Wypowiedzi i rozmowy zawiera przedruki tekstów, w których kobiety kształtujące teatr w Polsce (reżyserki, aktorki, dyrektorki) komentują funkcjonowanie polskiej sceny w rozumieniu instytucjonalnym, organizacyjnym i artystycznym (przede wszystkim w latach 60. i 70.). Ostatnia część publikacji, Agora. Statystyki, daje szeroki ogląd zagadnieniu obecności kobiet w życiu teatralnym po 1945 r. To próba przełożenia na twarde dane liczbowe ich wkładu w budowanie teatru w Polsce oraz stworzenia listy nazwisk dyrektorek i kierowniczek artystycznych, reżyserek i jurorek, które zafunkcjonowały w przestrzeni teatralnej po II wojnie światowej.

Tomy stanowią jedynie wybór materiału, który został odnaleziony przez zespół pracujący nad projektem. Dodatkowe treści, jak wspomniałam, opublikowano na stronie internetowej. Znajdziemy na niej „Bibliotekę dramatów” z tekstami lub streszczeniami prawie 300 sztuk; „Agorę. Archiwum osobowe” czyli materiały na temat 250 artystek teatralnych oraz dział „(Nie)świadomość teatru”, gdzie zamieszczono wywiady i manifesty, które nie zmieściły się w wersji papierowej. Na stronie HyPaTii opublikowano także wywiady z artystkami przygotowane w postaci materiałów wideo oraz dodatkowe materiały uzupełniające tom Agora. Statystyki.

Autorki projektu, tworząc publikację (zarówno internetową, jak i drukowaną), pozostawiają czytelnikom dowolność w korzystaniu z udostępnionych tekstów. Krótkie wstępy do poszczególnych części i noty edytorskie pozwalają jedynie częściowo zrozumieć, w jaki sposób dokonywano selekcji materiałów. Publikacja kierowana jest więc do badaczy, którzy będą wiedzieli, jak skorzystać z zaprezentowanych treści, uporządkować je i wpisać w szerszy kontekst, a nie do szerokiego grona odbiorców.

 

Manifesty vs. idee

Taka formuła wynika z charakteru opracowywanego materiału. Jak zauważają autorki projektu, kobiety rzadko piszą manifesty czy teksty programowe. Idee kształtowania teatru wywodzą bezpośrednio z własnego doświadczenia i indywidualnej praktyki, mówiąc o tym w wywiadach, rozmowach czy komentarzach. Swoje koncepcje opierają na własnych doświadczeniach, o których opowiadają najczęściej dopiero, kiedy zostaną o to poproszone. Wśród 32 tekstów opublikowanych w tomie (Nie)świadomość teatru aż 22 stanowią wywiady. Obok nich zamieszczono osiem komentarzy (przedrukowanych w większości z pisma „Teatr”), wystąpienie konferencyjne Ewy Wójciak o zależności teatru od sytuacji geopolitycznej oraz niepublikowany wcześniej maszynopis z prywatnego archiwum Haliny Mikołajskiej będący intymną wypowiedzią o pozycji kobiety w teatrze. Teksty w większości pochodzą z lat 1960–1980, a ich autorkami są dyrektorki teatrów, pedagożki, reżyserki, twórczynie teatru lalek i aktorki. Antologia powstała jako odpowiedź na publikację Świadomość teatru. Polska myśl teatralna drugiej połowy XX wieku, która ukazała się w 2007 r. w Wydawnictwie Naukowym PWN pod redakcją Wojciecha Dudzika. Była to pierwsza publikacja zawierająca teksty programowe i manifesty o teatrze, które powstały od poł. XX w. do początku XXI w. Wśród 58 zamieszczonych w niej tekstów jedynie siedem zostało napisanych przez kobiety (w dwóch przypadkach we współautorstwie z mężczyzną), i właśnie ten brak kobiecego głosu stał się główną motywacją do stworzenia tomu HyPaTii.

Jak pisze we wstępie do tomu Joanna Krakowska, „nie ograniczał się [on] ani ideowo i merytorycznie, ani w żaden inny sposób, choć warto mieć na uwadze, że pozostaje jedynie wyborem((Nie)świadomość teatru, s. 10). (Nie)świadomość teatru to w większości teksty artystek znanych i cenionych (m.in. Lidii Zamkow, Ireny Babel czy Izabeli Cywińskiej), choć znajdują się tu również mniej rozpoznawalne nazwiska (np. Krystyna Tyszarska, Stanisława Pyrzanowska).

Do tomu włączono także wywiady z uznanymi aktorkami (np. z Anną Polony, Marią Maj, Barbarą Krafftówną), co pokazuje, że za teoretyczki teatru można uważać także kobiety, których narracje dotąd nie były włączane do tekstów naukowych czy programowych.

W rozproszonych wywiadach, poświęconych przede wszystkim karierze poszczególnych aktorek, można odczytać ich spojrzenie na budowanie zespołu, metody współpracy z reżyserami czy poglądy na temat powinności aktorów względem widowni.

Zakres tematyczny opublikowanych wypowiedzi, jak również czas ich powstania jest szeroki – teksty dotyczące aktorstwa przeplatają się z wywiadami o reżyserii, zarządzaniu teatrem i wypowiedziami o scenie lalkowej. Z opublikowanych materiałów wyłania się zarys polskiej sceny powojennej, która z kobiecej perspektywy przyjmuje kształt kolektywnej pracy, instytucji-organizmu, którego wszystkie kończyny muszą współpracować dla osiągnięcia oczekiwanego efektu.

 

ABC nieobecności

Autorki HyPaTii zdecydowały się opublikować wybrane teksty w kolejności alfabetycznej, według nazwisk bohaterek, tworząc publikację zbliżoną bardziej do leksykonu niż uporządkowanej antologii. Trudno bowiem jednoznacznie skategoryzować obszar działania poszczególnych bohaterek – często ich praca pedagogiczna przeplatała się z reżyserską czy kierowniczą. Wywiady z aktorkami – w których rozmowa dotyczy zarówno początków kariery, opracowywania konkretnej roli, jak pracy z danym reżyserem – również uniemożliwiają przypisanie tekstów do sztywnych kategorii. Jest to szczególny materiał, który wymaga nietypowego podejścia i stworzenia nowej jakości antologii. Dla czytelników, którzy mają korzystać z publikacji do dalszych badań, decyzje edytorskie mogą okazać się jednak problematyczne. Brak indeksu rzeczowego lub instytucjonalnego (opracowano jedynie indeks nazwisk) wymaga od czytelników i czytelniczek wytrwałości w poszukiwaniu ważnych dla siebie treści i tematów.

Tom Agora. Statystyki stanowi prezentację danych statystycznych na temat aktywności kobiet w teatrze w latach 1944–2010. Materiał podzielono na pięć części, w których kolejno opracowano: premiery (dane dotyczące liczby spektakli reżyserowanych przez kobiety oraz liczby spektakli, które powstały na podstawie kobiecych tekstów), funkcje kierownicze, obejmowane przez kobiety (wykaz nazwisk oraz dane liczbowe), wykaz nazwisk absolwentek studiów reżyserskich, listę sztuk napisanych przez kobiety i opublikowanych w miesięczniku „Dialog” oraz listę składów jurorskich ośmiu wybranych festiwali teatralnych. Wszystkie dane opracowane zostały na podstawie gotowych publikacji („Almanachu Sceny Polskiej” i roczników „Teatr w Polsce”) bez korzystania z materiałów źródłowych. Opracowane sięga roku 2010, bo, jak tłumaczy Joanna Krakowska w nocie edytorskiej, doszło wtedy do „zmian historycznych, strukturalnych, instytucjonalnych, a także zmiany sposobu myślenia o teatrze, jego organizacji, profesjonalizmie i sposobie funkcjonowania, a zatem i o zakresie jego dokumentowania” (Agora. Statystyki, s. 11–12). To spowodowało, że dane gromadzone w „Almanachu” i rocznikach „Teatr w Polsce” przestały do siebie przystawać, więc dalsze opracowywanie statystyk wymagałoby odmiennego sposobu analizy. Niestety, tego rodzaju praca nie została podjęta na potrzeby publikacji. Agorę. Statystyki otwiera krótki wstęp autorstwa Kingi Dunin, który stanowi jedyną próbę opracowania opublikowanych w książce danych. Dunin wskazuje na widoczną niską obecność kobiet w życiu teatralnym (w okresie 2005–2010 liczba spektakli wyreżyserowanych przez kobiety nie przekraczała 20% wszystkich produkcji, a liczba premier według tekstów napisanych przez kobiety nie sięgała nawet 15%). Zauważa także, że zaobserwowane na przestrzeni czasu wzrosty procentowe wynikają z czynników zewnętrznych – strat wojennych czy wzrostu świadomości społecznej po transformacji. Wskazuje na specyfikę teatru lalkowego, pokazując, skąd wzięły się różnice w funkcjonowaniu w nim kobiet na przestrzeni lat. Tekst wprowadzający korzysta jednak wyłącznie z kilku z zaprezentowanych w książce wykresów oraz statystyk i nie jest wystarczająco szeroki, żeby ułatwić lekturę pozostałych części publikacji. Decyzja wydaje się oczywista – HyPaTia to narzędzie, z którego każdy badacz czy badaczka może korzystać do woli, opracowując, analizując i interpretując zebrane w tomie dane. Selekcja treści przedstawionych w tomie statystycznym rodzi dodatkowo pewne wątpliwości. Lista absolwentek reżyserii pozbawiona jest danych ilościowych dotyczących mężczyzn, którzy ukończyli te same kierunki w określonych latach, co pozwoliłoby na zaobserwowanie ich faktycznej obecności w szkołach teatralnych. Niejasny jest też sposób prezentacji danych, np. Podyplomowe Studium Reżyserii Teatrów Dzieci i Młodzieży, działające od 1992 r. do dziś, jest uwzględnione jedynie w danych z lat 2007–2008, a jego absolwentki, choć wypisane z nazwiska, nie są ujęte w  ogólnej liczbie wszystkich absolwentek, wykazanej w statystykach. Tom nie prezentuje również danych, które pomogłyby zrozumieć, jak przekłada się obecność kobiet na studiach reżyserskich na ich faktyczną moc kształtowania polskiej sceny (ile absolwentek w porównaniu z absolwentami podjęło pracę w teatrze, gdzie pracują itd.). Sam wybór profesji, które zostały ujęte w statystykach, również może budzić pewne wątpliwości, o czym zresztą wspomina we wstępie Dunin, pisząc o braku danych dotyczących choćby widzek teatralnych. W nocie edytorskiej Joanna Krakowska zwraca uwagę, że najwięcej miejsca w publikacji zajmuje lista nazwisk kobiet na stanowiskach kierowniczych, punktując, że głównym celem Agory było zidentyfikowanie „kobiet, które w powojennym teatrze miały – przynajmniej formalnie – jakąś moc sprawczą, programową, organizacyjną czy administracyjną” (s. 12). Jednocześnie, w Statystykach ujęto kobiety, które pisały teksty dla sceny, oraz absolwentki reżyserii. Nie uwzględniono jednak kobiet, które w ramach wykonywanej pracy tworzą narrację metateatralną (krytyczek, teatrolożek, badaczek), ani tych, których teksty zostały przez samą HyPaTię przywołane jako istotne teksty programowe (aktorek, scenografek). Pewnie nie zmieniłoby to faktu, że udział kobiet w życiu teatralnym jest niewielki. Umożliwiłoby jednak stworzenie pełniejszego obrazu, a przede wszystkim byłoby próbą nieulegania obowiązującym teatralnym hierarchiom.

 

Aktualność

Najdokładniej przemyślany i najlepiej opracowany okazuje się trzeci tom HyPaTii prezentujący dramaty pisane przez kobiety i o kobietach. Antologia Rodzaju żeńskiego obejmuje zarówno tytuły wydane drukiem po raz pierwszy (Marcelina Grabowska, Ida Kamińska, Maria Morozowicz-Szczepkowska), jak i już publikowane, ale mało znane teksty cenionych autorek (Gabriela Zapolska, Maria Kuncewiczowa). Książkę otwiera wstęp Agaty Chałupnik wyjaśniający, w jaki sposób dokonano wyboru prezentowanych dramatów, a każdy z pięciu bloków tematycznych opatrzono dodatkowym komentarzem. Opublikowano 13 dramatów, które powstały między końcem XIX w. a II poł. XX w. Zostały one podzielone na pięć części: Emancypacja, Rewolucja, Milczenie, Zagłada, Rewizje. Najważniejszym kluczem doboru tekstów była ich aktualność. Dramaty te również dziś mogą stanowić komentarz do sytuacji kobiet i ich relacji z mężczyznami oraz do toczącej się na ulicach walki o prawo do decydowania o sobie i swoim ciele. Każdy z opracowanych bloków tematycznych naświetla kobiecą obecność w sferze publicznej pod określonym kątem (np. rozdział Emancypacja zwraca uwagę na problemy niezależności ekonomicznej i światopoglądowej, a rozdział Rewizje stawia pytania o kobiecą tożsamość i obecność w sferze prywatnej i publicznej). Najmocniejsze okazują się dramaty opublikowane w części Milczenie. Teksty Marceliny Grabowskiej, Ireny Krzywickiej i Krystyny Uniechowskiej opowiadają bowiem o cierpieniu, tramie, bólu fizycznym, a także o doświadczeniu przemocy i gwałtu.

*

Mimo braków i niespójności w prezentowanych treściach HyPaTia jest ważnym świadectwem obecności kobiet w życiu teatralnym. Oddaje głos artystkom i twórczyniom, wskazując na specyfikę ich wypowiedzi. Niestety, przez chaotyczność publikacji i internetowego archiwum wydobyte narracje mogą zostać odrzucone i zmarginalizowane. Projekt wymaga kontynuowania pracy badawczej: uporządkowania treści, uzupełnienia brakujących informacji o biogramy autorek, wprowadzenia indeksów ułatwiających poruszanie się w opublikowanych materiałach. Jest to proces konieczny dla zafunkcjonowania HyPaTii w pracach o teatrze i włączania prezentowanych narracji do nowych badań, które nie będą już wyizolowanym głosem kobiecym, ale staną się poszerzonym spojrzeniem na działalność teatralną zarówno w kontekście historycznym, jak i współczesnym.

_

HyPaTia. Historia Polskiego Teatru. Feministyczny Projekt Badawczy praca zbiorowa

Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Warszawa 2018, s. 560 (t. I), s. 268 (t. II), s. 283 (t. III)


 
 

Zapisz się
do newslettera
a otrzymasz:

● 35% rabatu na dowolny numer miesięcznika
● informacja o promocjach, wydarzenich i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter