70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

fot. Z archiwum autorki

O typografii i jej nauczaniu

W typografii kluczowe są harmonia i ład, czyli przejrzysta, przemyślana struktura. Realizacje typograficzne powinny być przystępne w odbiorze i funkcjonalne, a jednocześnie atrakcyjne wizualnie, pełne wdzięku i urody, poszukujące piękna i oryginalności w detalu.

Pojęcie typografii bywa mylnie rozumiane, ponieważ może być ono stosowane w rozmaitych kontekstach. Jego znaczenie będzie odmienne w zależności od czasów, do których się odnosi. Jednak najogólniej i w dużym uproszczeniu: typografia jest sztuką użytkową, zajmuje się użyciem liter, ich praktycznym wykorzystaniem związanym z tworzeniem treści oraz estetycznym wymiarem formy, graficznym kształtem stosowanych znaków pisarskich.

Typografia dawna, rozumiana i definiowana tradycyjnie, zawsze była związana z klasycznymi metodami tworzenia i powielania druku.

Przez kilka wieków, od czasu wynalezienia druku przez XV-wiecznego mogunckiego złotnika i drukarza Johannesa Gutenberga, sprzężona była przede wszystkim z produkcją tradycyjnych książek.

Z dziedziną typografii wiązały się liczne, bardzo wąskie specjalizacje. Rytownicy grawerowali stemple i matryce, będące formą do późniejszego odlewania gotowych czcionek – co następnie wykonywali odlewnicy. Drukarze – zwani także zecerami – początkowo samodzielnie zajmowali się drukiem, za pomocą materiału zecerskiego i pras formowali skład tekstu i powielali gotowe arkusze drukarskie. Wymienione specjalizacje związane były z typografią rozumianą jako rzemiosło, lecz traktowano je również jako działalność artystyczną – stanowiły pełnoprawną formę sztuki. Druk nie służył jedynie jako sposób powielania treści, ale jego niezwykle istotnym elementem okazała się estetyka tworzonych stron i książek. Z dużą uwagą dbano o urodę i jakość artystyczną produkowanych druków.

Osobę zawodowo zajmującą się typografią nazywamy typografem. Określenie to, zarówno kiedyś, jak i dziś, nie opisuje wyłącznie ludzi doskonale znających techniki i posiadających praktyczne umiejętności służące do tworzenia druków lub komputerowego składu tekstu. Termin ma szersze znacznie, mianem typografa należy nazwać osobę, która ma rozległą interdyscyplinarną wiedzę dotyczącą historii pisma, edytorstwa, a obecnie – również projektowania graficznego. Dobry typograf potrafi zadbać zarówno o poziom merytoryczny, jak graficzny i artystyczny projektowanego dzieła – cechuje go duże wyczucie i wrażliwość na formę liter; umie sprawić, by typografia odpowiednio współgrała z treścią.

Precyzyjne zdefiniowanie typografii jest niezwykle kłopotliwe ze względu na wyjątkowo dynamiczny rozwój i mnogość jej zastosowań, ewolucję nowych mediów i technologii oraz coraz szersze użycie jej cyfrowej formy. Dlatego dzisiejsze rozumienie typografii odnosi się nie tyle już do samego tworzenia druków i przekazywania wiedzy, ile do szeroko rozumianego formułowania różnorodnych komunikatów za pomocą tekstu.

Jednym z podstawowych wyzwań współczesnej typografii jest ułatwianie odbioru treści, usprawnienie orientacji w coraz bardziej złożonych strukturach informacji, które, źle zorganizowane, mogą utrudniać lub wręcz uniemożliwiać ich zrozumienie.

 

Nowe wyzwania

Typografia, podobnie jak każda inna dziedzina sztuki, ulega wpływom stylów i tendencji charakterystycznych dla danego okresu czy – w szerszym znaczeniu – podąża za zmianami kulturowymi i cywilizacyjnymi. Dawniej na kształt liter czy sposoby organizacji materiału oddziaływały postęp techniki i idące za nim unowocześnianie metod druku. Dlatego też klasyfikacje pism – a więc podziały jego krojów ze względu na czas ich powstania i wynikające z niego cechy formalne – pozwalają rozróżnić jego typy i określić okres ich tworzenia. Tak wyróżniamy choćby antykwy renesansowe, barokowe czy klasycystyczne.

W dziejach typografii wskazać można kilka kluczowych momentów, które w istotny sposób odmieniły komunikację za pomocą tekstu, np.  wynalezienie druku czy XIX-wieczna rewolucja przemysłowa. Dziś jesteśmy świadkami rewolucji cyfrowej, kolejnej wielkiej przemiany w dziejach cywilizacji, która sprawia, że dotychczasowe praktyki i normy typograficzne muszą zostać na nowo zdefiniowane.

Wyzwania stawiane typografii przez nowe technologie są bardzo złożone. Przede wszystkim słowo drukowane jest masowo zastępowane nowymi mediami: telewizją i Internetem. Pojawia się pojęcie typografii internetowej, dedykowanej na ekran. Treść typograficzna jest przekazywana za pomocą różnorodnych nośników. To wszystko sprawia, że z typografią stykamy się praktycznie bez przerwy w naszym najbliższym otoczeniu, a nie wyłącznie wtedy gdy zasiadamy do lektury i bierzemy do ręki książkę czy gazetę. Rosnąca ilość komunikatów tekstowych w życiu codziennym wynika z ciągłego kontaktu z urządzeniami mobilnymi, funkcjonowania informacji na elektronicznych wyświetlaczach w miejscach publicznych, reklamach w przestrzeni miejskiej. Dziś inaczej niż kiedyś korzystamy z tekstu; nieustannie go tworząc, gromadząc i udostępniając. Poprzez komunikację internetową, pocztę e-mail i media społecznościowe staliśmy się już nie tylko czytelnikami, biernymi odbiorcami, ale również twórcami niezliczonych treści. W tym sensie współczesna komunikacja tekstowa jest interaktywna. Dawniej teksty drukowane miały ściśle określoną strukturę, determinowaną przez fizyczny wymiar druku, wielkość metalowej czcionki czy format papieru. Dzisiaj tekst cyfrowy może być skalowalny i edytowany przez użytkownika, a także działa na zasadzie hiperłączy.

Kiedyś czytanie odbywało się w sposób linearny, wymagało sporej koncentracji i poświęcenia określonego czasu na lekturę. Dzisiaj często przybiera ono formę skakania, skanowania tekstu (scanning), wybiórczego wyszukiwania informacji, trwającego niekiedy zaledwie parę sekund.

Pojawiła się także typografia kinetyczna (czyli typografia ruchoma, dynamiczna), która swój początek miała w pierwszych ruchomych obrazach, kinie niemym. Obecnie typografię taką znajdziemy na wyświetlaczach elektronicznych w przestrzeni miast, ale również w czołówkach, czyli sekwencjach tytułowych, filmów i programów telewizyjnych. Te z kolei potrafią przybierać bardzo bogate formy, stanowiąc często niezależne utwory artystyczne.

Konsekwencje zmian, jakie przynosi era cyfrowa, stawiają przed typografią nieznane wcześniej wyzwania. Dotykają one także odbiorcy, który musi przystosować się do innej percepcji, zbudować nowe nawyki przyswajania informacji. Jednak przemiany wymuszają przede wszystkim inne podejście projektantów i typografów, twórców komunikatów typograficznych. Ich zadanie to ułatwienie procesu czytania, pomoc w nawigowaniu w otaczającym nas zalewie informacji.

Powstaje zatem pytanie: jaki konkretnie ma to wpływ na pracę współczesnych projektantów graficznych i projektantów krojów pism, na ich warsztat i metody, podejście i kreacje? W jaki sposób różnorodność sposobów komunikacji wpływa na formę typograficzną i jak ją skutecznie adaptować do nowych warunków?

 

Typografia epoki cyfrowej

Charakterystyczną cechą naszych czasów jest mnogość i rozmaitość występujących krojów pism. Poprzez szeroką dostępność specjalistycznego oprogramowania i technologii oraz wciąż rosnącą grupę osób zainteresowanych projektowaniem współcześnie – dosłownie codziennie – powstają nowe kroje. Niemożliwe jest podanie ich precyzyjnej liczby, ale z pewnością dostępne są już setki tysięcy różnych fontów. Z jednej strony tak bogata oferta może być odbierana pozytywnie, bo znacząco zwiększa nasz wybór, jednak z drugiej strony nieuchronnie wiąże się ona z obniżeniem standardów projektowania. Następuje ciągły zalew rynku darmowymi krojami, często dość niskiej jakości.

Demokratyzacja kultury, swoboda i dowolność twórcza, ale także ogólne tendencje projektowe i artystyczne we wszystkich rodzajach sztuk wizualnych powodują brak jednolitego stylu i spójnych wartości w obrębie projektowania pism. Wspomniane wcześniej historyczne klasyfikacje pism wyraźnie rozróżniają ich formę ze względu na czas powstania. Obecne tendencje stylistyczne nie sprzyjają tworzeniu nowych kategorii i typów pism. Dominuje tzw. recykling, czyli ponowne korzystanie ze starych wzorców, przez co kroje często nabierają bardzo eklektycznego charakteru. Nowe propozycje zawsze – w mniejszym lub większym stopniu – nawiązują do stylistyk znanych z minionych wieków, przetwarzają to, co już znane. Nie powoduje to jednak, że współczesne projekty automatycznie nazwiemy wtórnymi czy mało oryginalnymi. Wręcz przeciwnie – wciąż powstają propozycje zaskakujące, świeże i nowatorskie. Niemniej jednak można odczuć pewną tęsknotę za ujednoliconymi, spójnymi wartościami w projektowaniu.

Ogromna część zachodzących zmian wiąże się z dostosowywaniem standardów typograficznych do potrzeb nowych mediów i tendencji projektowych. Dotyczą one m.in. sposobów projektowania kolejnych nowych odmian pisma (wyróżnień w obrębie jednego kroju pisma np. w zależności od grubości pisma, jego szerokości i pochylenia), tworzących rozbudowane rodziny krojów (zbiór odmian pisma zaprojektowanych według wspólnej zasady graficznej). Możliwe jest to dzięki rozwojowi oprogramowania do opracowywania krojów, takiego jak np. Glyphs i FontLab, które przy użyciu technologii zwanej Multiple Masters automatyzują ten proces. W efekcie czego rysowanie osobno każdej kolejnej odmiany przestaje być konieczne. Projektowanie krojów jest niezwykle czasochłonną czynnością, więc nowe możliwości technologiczne bardzo usprawniają pracę projektantów pism i sprzyjają lawinowemu wzrostowi ilości ich dzieł.

Pokrewnymi technologiami, które obecnie bardzo dynamicznie się rozwijają, są Variable Fonts oraz fonty parametryczne. Pozwalają one użytkownikowi fontu na samodzielne dobieranie parametrów kroju oraz ich różnicowanie w zależności od potrzeb projektu. Zastosowanie tej technologii może mieć przeznaczenie jedynie estetyzujące, modyfikujące wygląd kroju w celu zmiany jego charakteru. Ale, co niezwykle istotne, technologia ta może mieć bardziej praktyczne zastosowania. Pozwala mianowicie na modyfikowanie parametrów kroju w celu poprawy czytelności: dostosowywanie tekstów do rodzaju nośnika, warunków, w których tekst jest wyświetlany, czy aktualnie stosowanej w tekście wielkości stopnia pisma (wielkość pisma określona przez system miar typograficznych).

Kolejną ważną zmianą, charakterystyczną dla naszych czasów, jest sposób dystrybucji krojów. Realizacje komercyjne, profesjonalnie zaprojektowane – ze względu na wysoką jakość projektową i techniczną – kosztują od kilku do nawet 120 € za jedną odmianę. Można przy tym nabywać całe pakiety krojów, co obniża ich cenę jednostkową. Zakup taki wiąże się zawsze z otrzymaniem licencji i prawa do dożywotniego korzystania z poszczególnych fontów. Obecnie coraz więcej firm i platform internetowych odchodzi od sprzedaży pojedynczych krojów na rzecz abonamentów czy subskrypcji pozwalających na czasowe korzystanie z krojów bez nabywania praw do ich trwałego posiadania (tak działają choćby platforma Typekit należąca do korporacji Adobe oraz firmy Monotype i Fonstand). To bardziej korzystne ekonomicznie rozwiązanie znacząco poprawiło jakość pracy projektantów. Dzięki obniżeniu kosztów jednorazowego użycia krojów mogą pozwolić sobie na większą swobodę i różnorodność w doborze fontów w swoich pracach, co z kolei wzbogaca finalny kształt projektowanych realizacji typograficznych.

Współczesna typografia otwiera się na oczekiwania współczesności i nowe dziedziny, takie jak projektowanie na potrzeby Internetu, projektowanie interaktywne, projektowanie informacji (ang. information design) czy projektowanie user experience (ang. user experience design). Starania specjalistów z branży typograficznej skupiają się na tym, aby wizualne aspekty tekstu były równocześnie dostosowane do wymogów nowych technologii, np. do różnych rodzajów i wielkości wyświetlaczy urządzeń mobilnych.

 

Między kanonem i współczesnością
Przed młodymi projektantami graficznymi, dopiero zaczynającymi swoją karierę, stoi wiele wyzwań. Wymaga się od nich jednoczesnego opanowania warsztatu i technologii, poznawania nowych narzędzi oraz umiejętności elastycznego dopasowania się do ciągłych, coraz szybszych zmian w obszarze komunikacji wizualnej. Na Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku prowadzę zajęcia z podstaw liternictwa i typografii ze studentami Wydziału Grafiki. Istotne jest odnalezienie takiej ścieżki nauczania rzemiosła typograficznego, aby jednocześnie kompleksowo przekazać wiedzę – także historyczną – i przygotować studentów do wymogów współczesnego rynku i cyfrowej przestrzeni.

Jednak edukacja projektowa to nie tylko przyswojenie narzędzi, reguł i określonych zasad. Równie ważna jest umiejętność krytycznego myślenia, świadomej kreacji, rezygnacji z odtwórczego powielania znanych rozwiązań.

Tradycyjne akademickie podejście do działalności artystycznej od zawsze koncentrowało się na kształceniu niezależnych, oryginalnych twórców, wyrażających się w bardzo osobisty sposób. Indywidualna ekspresja, zdolność znalezienia własnego, niepowtarzalnego języka plastycznego – to kwestie ważne i cenne. Niemniej jednak warunki dzisiejszego projektowania wymagają zaakceptowania kolejnych wartości, takich jak otwartość i swoboda twórcza, umiejętność współkreacji, pracy zespołowej, nieskrępowanej wymiany. Ważne jest, aby także te wartości uwzględniać w pracy dydaktycznej, budować szersze perspektywy niż tylko indywidualny styl.

Typografia to dziedzina, w której bardzo istotne jest matematyczne myślenie, precyzja, skrupulatność, znajomość obowiązujących norm i standardów.

Czytelność i klarowność przekazu stanowi najważniejszy aspekt współczesnej komunikacji. Dlatego sporym wyzwaniem jest połączenie własnej wrażliwości i oryginalności przekazu z poszanowaniem jego nadrzędnych funkcji użytkowych.

W kształceniu przyszłych typografów sporą wagę przykłada się do pracy manualnej. Także na moich zajęciach część zadań poświęcam pracy ręcznej, nie koncentrując się wyłącznie na projektowaniu komputerowym. Program nauczania zawiera m.in. zadania bazujące na tradycyjnej kaligrafii. Dawniej o kształcie pism decydował dukt, czyli naturalny sposób prowadzenia ręki, gesty podczas czynności pisania oraz rodzaj używanych narzędzi. Umiejętność samodzielnego posługiwania się rozmaitymi narzędziami pisarskimi, tradycyjna praca z tuszem i stalówką pomagają zrozumieć istotę budowy litery, rodowód wszystkich elementów tworzących jej współczesna formę. To również zdolność niezbędna dla osób, które w przyszłości planują profesjonalnie zajmować się projektowaniem krojów. Wprowadzające warsztaty kaligraficzne przygotowuje i prowadzi asystentka mgr Eugenia Tynna, z którą wspólnie od 2016 r. prowadzę Pracownię Liternictwa i Typografii.

Typografia to także dziedzina, która wymaga znajomości kontekstu historycznego. Tylko dzięki temu możliwe jest poznanie genezy i charakteru współczesnych form typograficznych. Pomimo zrozumienia i zaakceptowania ciągłego postępu, konieczności obserwacji zachodzących w typografii zmian warto przekazywać tradycyjne wartości. Przykładam do nich dużą wagę nie tylko jako pedagog, ale też twórca, projektant. W realizacjach typograficznych poszukuję związków tradycji ze współczesnością. Moja stylistyka projektowa polega na korzystaniu z historycznych wzorców i zabiegów typograficznych przy jednoczesnym użyciu współczesnych środków wyrazu, obserwacji aktualnych zjawisk w przestrzeni sztuki i projektowania.

Dawnych mistrzów sztuki drukarskiej, którzy zasłynęli w dziejach książki europejskiej, cechuje – inspirująca do dziś – wyjątkowa dbałość o jakość typograficzną oraz edytorską. W szczególności realizacje renesansowe uznawane są za arcydzieła w tej dziedzinie. XV- i XVI-wieczny kanon tworzyli m.in. Mikołaj Jenson, Aldus Manutius, William Caxton, Claude Garamond, Robert Estienne, Lodewijk Elzevier, Christophe Plantin, ale warto także poznać prace drukarzy późniejszych, takich jak William Caslon, John Baskerville i Giambattista Bodoni.

W pracy wymienionych mistrzów urzeka fakt, że pomimo archaicznych, wręcz prymitywnych jak na dzisiejsze możliwości metod, którymi wówczas dysponowano, ich prace są harmonijne, zrównoważone i niebywale dopracowane. W tym kontekście dawne książki stanowią wzorzec, rodzaj twórczego drogowskazu.

W typografii kluczowe są harmonia i ład, czyli przejrzysta, przemyślana struktura. Realizacje typograficzne powinny być przystępne w odbiorze i funkcjonalne, a jednocześnie atrakcyjne wizualnie, pełne wdzięku i urody, poszukujące piękna i oryginalności w detalu, w zabiegach mikrotypograficznych.

Wnikliwa obserwacja i czerpanie z klasyki drukarstwa mogą mieć współcześnie ogromne znaczenie we wszystkich dziedzinach projektowych. Dawne książki uczą umiaru i rozważności w projektowaniu. Dokonania wcześniejszych twórców kształtują sposób myślenia o teraźniejszości. Rozważania na temat dróg rozwoju typografii współczesnej są możliwe jedynie przy jednoczesnej znajomości zjawisk historycznych.


 
 

Zapisz się
do newslettera
a otrzymasz:

● 35% rabatu na dowolny numer miesięcznika
● informacja o promocjach, wydarzenich i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter