70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Klucz do szczęścia społeczeństwa

Sztompka wskazuje idealny model społeczeństwa, do którego powinniśmy dążyć. To model oparty na szczególnej formie kapitału społecznego – kapitale moralnym.

Tematem najnowszej książki Piotra Sztompki jest kapitał społeczny. Pojęcie to – jak zauważa autor we wstępie – często pojawia się w publicystyce i w dyskursie politycznym jako „to, czego nam w Polsce brakuje i co usilnie należy budować. Bez czego nasza rewolucja 1989 roku pozostanie niedokończona i ułomna”. Tak jak w przypadku poprzedniej książki Zaufanie. Fundament społeczeństwa Sztompka znów zdaje się wskazywać tytułem kluczowy dla polskiego społeczeństwa problem, który jego zdaniem wymaga uwagi i lepszego zrozumienia. I jak na wytrawnego teoretyka socjologii przystało, dostarcza czytelnikowi gruntownej analizy pojęcia, czyniąc z niego centralny element swojej teorii. Takie podejście – zrozumienie i wyjaśnienie zjawiska poprzez budowę ogólnej i abstrakcyjnej teorii – wydaje się charakterystyczne dla całego dorobku profesora. Autor podsumowuje je następująco: „abstrakcyjny teoretyczny model pozwala zdefiniować, wyjaśnić i zrozumieć, co się w społeczeństwie dzieje. A taka trafna definicja, wyjaśnienie i zrozumienie są warunkiem niezbędnym skutecznego działania praktycznego i mądrej polityki”. Czytelnik dostaje zatem do rąk książkę teoretyczną, socjologiczną, wymagającą wysiłku intelektualnego, której cel jednak jest z zamysłu bardzo praktyczny i ma pomóc w lepszym zrozumieniu nie tylko tego, czym kapitał społeczny jest, ale także tego, jak ważną rolę odgrywa w życiu codziennym, życiu publicznym, ekonomii i polityce. Sztompka wskazuje idealny model społeczeństwa, do którego powinniśmy dążyć. To model oparty na szczególnej formie kapitału społecznego – kapitale moralnym, który – według Sztompki – jest kluczem do dobrobytu i szczęścia społeczeństwa. Istnieją społeczeństwa o wysokim poziomie takiego kapitału, takie jak np. Norwegia, jednak – jak wskazuje Sztompka – Polska do nich jeszcze nie należy.

 

*

Książka składa się z trzech części. Pierwsza część stanowi teoretyczne wprowadzenie do analizy pojęcia kapitału społecznego. To dla autora swoiste „archiwum pojęć”, z których konstruuje teorię przestrzeni międzyludzkiej w rozdziale drugim. Znajdujemy tu wyselekcjonowany opis teorii siedmiu socjologów, których Sztompka uważa za prekursorów swojego podejścia: Simmla, Schutza, Eliasa, Goffmana, Meada, Turnera i Collinsa. Kolejnym etapem procesu wyjaśniania pojęcia kapitału społecznego jest prowadzona w części drugiej analiza anatomii przestrzeni międzyludzkiej. Trzeci rozdział poświęcony jest samemu pojęciu kapitału społecznego. Według autora przestrzeń międzyludzka to sieć relacji. Natomiast kapitał społeczny to rodzaj przestrzeni międzyludzkiej charakteryzujący się pozytywnymi relacjami, które dla jednostek i zbiorowości stanowią zasób umożliwiający lepsze osiąganie celów. Zdaniem Sztompki „bez wnikania w anatomię relacji międzyludzkich pojęcie kapitału społecznego pozostaje najwyżej nośną metaforą”. Dopiero dzięki analizie relacji, ich form i typów możemy zdać sobie sprawę, czym tak naprawdę jest kapitał społeczny i jakie pełni funkcje. Ważną odmianą przestrzeni międzyludzkiej, której autor poświęca wiele uwagi, jest przestrzeń moralna, stanowiąca źródło kapitału moralnego. Jest to sieć relacji, w której dominują relacje zaufania, wzajemności, lojalności, szacunku, solidarności i sprawiedliwości. Dzięki nim ludzie są dla siebie życzliwi, otwarci, chętni do pomocy i współpracy. Natomiast gdy takich relacji w społeczeństwie jest mało albo nie występują wcale, mamy do czynienia z „amoralnym familizmem”, przejawiającym się ograniczeniem pozytywnych i moralnych relacji do wąskiego grona przedstawicieli grupy własnej oraz nietolerancyjnymi i agresywnymi zachowaniami na zewnątrz.

 

*

Punktem wyjścia jest metafora przestrzeni międzyludzkiej, a dokładnie: przestrzeni relacji międzyludzkich. Centralnym elementem modelu społeczeństwa jest tutaj pojęcie relacji. Otrzymujemy nową perspektywę spojrzenia na jednostkę, która staje się wytworem relacji, jakie łączą ją z innymi ludźmi. To ich jakość i charakter kształtują jej osobowość. Jak pisze Sztompka: „jestem tym, z kim pozostaję w relacjach społecznych”. Z kolei struktura społeczna również staje się siecią relacji międzyludzkich, a jej własności dają się wywieść z kształtu i charakteru tworzących ją zależności. To szczególna optyka spojrzenia na społeczeństwo, akcentująca znaczenie relacji, która pozwala przezwyciężyć dwa złudzenia typowe dla myślenia potocznego, a także dla niektórych nurtów myśli społecznej: złudzenia, że społeczeństwo istnieje poza jednostkami, oraz „złudzenia egocentryzmu”, czyli „wiary, że jesteśmy niezależni od innych”. Z punktu widzenia teorii socjologicznej takie dialektyczne ujęcie społeczeństwa nie jest niczym nowym – stanowi centralny punkt teorii mikrosocjologicznych np. interakcjonizmu symbolicznego. Swoistym novum, które proponuje Sztompka, jest subtelne przeniesienie akcentów – uczynienie z relacji centralnego elementu społeczeństwa zarówno jednostek, jak i struktur oraz wykorzystanie ich do analizy pojęcia kapitału społecznego. Nie definiuje on pojęcia relacji wprost. Dokonuje charakterystyki poprzez wymienienie liczby jej kluczowych wymiarów, określenie jej rodzajów czy konfiguracji. Relacją jest kontakt społeczny, stosunek społeczny, interakcja i więź, ale także tożsamość społeczna, czyli bardzo szerokie spectrum powiązań międzyludzkich. Na model relacji składa się 10 elementów, m.in. wzajemne działanie partnerów na siebie, wymiana znaczeń, oczekiwania i wyobrażenia, kontekst biograficzny.

Jako przedostatni element Sztompka wymienia emocje. Niewielka ilość uwagi poświęcona emocjom wydaje się zaskakująca w książce, której centralnym pojęciem są relacje. Dziwić może także niezaakcentowanie roli gestów oraz innych werbalnych i pozawerbalnych form komunikacji, które w dużym stopniu wpływają na dynamikę relacji społecznych. Jest to jednak działanie zamierzone, a podyktowane przyjęciem zaczerpniętego od Simmla podejścia, które koncentruje się na analizie ogólnych form zjawisk społecznych, a nie ich treści. Powstaje jednak pytanie: czy taki formalny model relacji w wystarczającym stopniu spełnia swoją eksplanacyjną funkcję? Czy pozwala zrozumieć, co się dzieje między ludźmi, gdy codziennie wchodzą ze sobą w relacje, tworzą je i przekształcają?

Analiza anatomii przestrzeni międzyludzkiej prowadzona jest na dość wysokim poziomie ogólności. Nie znajdziemy tu odniesień do wyników badań ani konkretnych analiz sytuacji Polski. Niewątpliwym plusem takiego spojrzenia jest przejrzystość, możliwość podsumowania, uporządkowania i usystematyzowania wiedzy, a także dostarczenie wszechstronnego, bogatego materiału do dalszych analiz i eksploracji tematu. Minusem może być optyka, która przedstawia zjawiska z dość dalekiej perspektywy, pozostawiając poza modelem wiele znaczących zjawisk, przez co może się wydawać odległa od życia tu i teraz.

Autor zachęca do przyjrzenia się swojej sieci relacji oraz relacjom, które istnieją wokół nas. To swoiste zaproszenie do tego, by świadomie zacząć kształtować pozytywne relacje. I to wydaje się największą wartością książki. Sztompka pisze: „tak jak w przypadku innych form kapitału, musimy inwestować w kapitał społeczny, nawiązując dobre relacje z innymi, kultywując je, podtrzymując, wzmacniając”. Bez odpowiedzi pozostaje jednak pytanie: jak to zrobić? Jak lepiej kształtować relacje, jak je pielęgnować, by tworzyły stabilny kapitał społeczny? Co zrobić, gdy żyjemy w społeczeństwie takim jak polskie – o niskim poziomie kapitału społecznego, gdzie relacje charakteryzują się wysokim stopniem nieufności, niskim poczuciem sprawiedliwości, szacunku? W tym względzie książka Sztompki stanowi inspirację i zaproszenie do dalszych poszukiwań.

_

Piotr Sztompka

Kapitał społeczny. Teoria przestrzeni międzyludzkiej

Wydawnictwo Znak, Kraków 2016, s. 384

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter