70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Cassirer i judaizm

W 1933 r. znajdujący się u szczytu sławy profesor uniwersytetu w Hamburgu Ernst Cassirer musiał odejść ze stanowiska i opuścić Niemcy, do których już nigdy nie wrócił.

Jego przypadek nie był odosobniony, to samo spotkało wielu prominentnych naukowców żydowskiego pochodzenia, niezależnie od ich osiągnieć i sławy, a znajdowały się wśród nich postacie wybitne. Los niektórych był jeszcze bardziej tragiczny – nie zdołali wyjechać, wierząc, że szaleństwo nazizmu nie potrwa długo, bo jak się zdawało, wymykało się wówczas wszelkiej racjonalności.

Cassirer pracował na Uniwersytecie Hamburskim od momentu jego powstania i był wielce zasłużoną dla niego postacią[1] – przez pewien czas piastował nawet funkcję rektora tej uczelni, jako pierwszy w historii Niemiec Żyd. Zanim wyjechał, opublikował już swoje najdonioślejsze prace: Substancja i funkcja, trzy z czterech tomów poświęconych historii problemu poznania Das Erkenntnisproblem in der Philosophie und Wissenschaft der neueren Zeit (Problem poznania w filozofii i nauce czasów nowożytnych), Individuum und Kosmos (Indywiduum i kosmos) i w końcu trzy tomy słynnej Philosophie der symbolischen Formen (Filozofii form symbolicznych), które dały mu przepustkę do panteonu klasyków filozofii światowej, zawierały bowiem jedną z najciekawszych i najbardziej wpływowych teorii kultury XX w. Początkowo wyjechał do Anglii, gdzie miał przyjaciół z przeniesionej w 1929 r. z Hamburga Biblioteki Warburga. Spędził tam dwa lata, po czym przeniósł się do neutralnej Szwecji, obejmując posadę profesora na uniwersytecie w Göteborgu. W 1941 r., podobno ostatnim cywilnym statkiem[2], jaki opuścił Europę, dostał się do Nowego Jorku, gdzie pracował na Uniwersytecie Yale i Uniwersytecie Columbia. Tam też w 1945 r. zmarł.

Współcześnie mamy do czynienia z renesansem zainteresowania myślą Cassirera. Historyków zajmują sukcesywnie publikowane i nieznane wcześniej rękopisy, które w wielu miejscach zmieniają akcenty i zmuszają do reinterpretacji ogólnego wydźwięku jego filozofii; jest obecny za pośrednictwem Erwina Panofsky’ego w historii i teorii sztuki; za sprawą Merleau-Ponty’ego i Aarona Gurwitcha w fenomenologii; za pośrednictwem Susan Langer i Nelsona Goodmana w filozofii i estetyce amerykańskiej; w filozofii społecznej i socjologii za pośrednictwem Pierre’a Bourdieu. Stanowi niezbędny punkt odniesienia dla wielu koncepcji kultury.

Choć wątek żydowski był istotny dla losów Cassirera nie tylko z powodu straszliwych nazistowskich prześladowań Żydów podczas II wojny światowej, to prezentowany po raz pierwszy w języku polskim tekst Judaizm i współczesne mity polityczne jest jednym z nielicznych, w których autor ten odnosi się do swojego pochodzenia w sposób bezpośredni[3]. Wrocławsko-berlińska rodzina Cassirerów ma bardzo długi rodowód[4]. Urodzonemu we Wrocławiu najstarszemu z trzech synów handlującego nieruchomościami kupca to właśnie żydowskie korzenie i zażyłość bardzo dużej rodziny pozwoliły udać się na studia do Berlina, poślubić daleką kuzynkę Toni Bondy oraz przetrwać lata, w których nie miał stałej akademickiej posady. Pochodzenie jest też ważnym motywem przyjaźni Cassirera z Hermannem Cohenem[5], co z pewnością wpłynęło na powstanie i kształt neokantowskiej szkoły marburskiej, rozpoczęcie i owoce współpracy z kręgiem Biblioteki, a później Instytutu Warburga (w tym na przyjaźń z Aby Warburgiem, Fritzem Saxlem czy Erwinem Panofskym[6]), istotne dla późnego okresu twórczości kontakty z naukowcami berlińskiej szkoły psychologii postaci (Koffką, Kohlerem, Wertheimerem, Goldsteinem, a także Lewinem i Gurwitschem)[7]. W końcu mogło także mieć wpływ na regularne, a czasami nawet zażyłe stosunki z Richardem Hönigswaldem, Albertem Einsteinem czy Edmundem Husserlem[8]. Niemniej to antysemickie nastroje nie pozwoliły na zatrudnienie Cassirera w Katedrze Filozofii Uniwersytetu Filipa w niewielkim miasteczku, jakim był Marburg.

Żydowskie pochodzenie stanowiło także wyraźne tło słynnej debaty Cassirera z Martinem Heideggerem w Davos w roku 1929[9]. Jego ówczesne wystąpienie było reakcją na antysemicką mowę wiedeńskiego socjologa Otmara Spanna, mającą charakter bezpośredniego, wymierzonego z pozycji narodowego socjalizmu, brutalnego ataku na neokantowskie teoriopoznawcze interpretacje filozofii zawartej w trzech kantowskich Krytykach, ze szczególnym wskazaniem na dorobek Hermanna Cohena i Ernsta Cassirera[10].

Tekst Judaizm i współczesne mity polityczne należy do ostatniego etapu twórczości autora Filozofii form symbolicznych i został napisany już w USA w języku angielskim. Stanowi odniesienie i próbę zrozumienia zjawiska nazizmu, pustoszącego Europę i kraj, którego Cassirer czuł się pełnoprawnym i oddanym obywatelem. Jest chłodnym zastosowaniem metody, którą Cassirer budował przez całe swoje naukowe życie. Mimo najgorszych doświadczeń nie została zdominowana przez osobiste emocje. Totalitaryzm, zgodnie z przedstawioną przez niego koncepcją, to rezultat dominacji – celowo wzmacnianej przez rządzących – myślenia mitycznego nad racjonalnym. Mit, podobnie jak m.in. język, nauka, historia czy technika – to w jego filozofii jedna z form symbolicznych, jeden ze sposobów ujmowania świata, którego główne mechanizmy oparte są na emocjach. Totalitaryzm wiąże dwie z nich: emocjonalną formę myślenia mitycznego i pragmatyczną formę techniki; jest manifestacją myślenia mitycznego wykorzystywanego jako narzędzie służące panowaniu nad świadomością zbiorową.

Judaizm i współczesne mity polityczne ukazał się po raz pierwszy w roku 1944 w czasopiśmie „Contemporary Jewish Record” i był, wraz z kilkoma innymi artykułami z tego okresu[11], zaczynem pod ostatnie większe dzieło Cassirera – Mit państwa[12], które ukazało się już po jego nagłej i niespodziewanej śmierci. Stanowi ono, obok takich prac jak Ucieczka od wolności Ericha Fromma, Korzenie totalitaryzmu Hannah Arendt czy Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie Karla Poppera, jedną z najważniejszych prób diagnozy zjawiska totalitaryzmu. Cassirer rekonstruuje mechanizmy jego powstawania w odniesieniu do konkretnej narodowości i wylicza te zmitologizowane cechy, które składają się na obraz Żyda lansowany przez narodowy socjalizm w Niemczech lat 20., 30. i 40. XX w. Ten przykład najjaskrawiej pokazuje proces technicyzacji myślenia mitycznego. Naród żydowski staje się dla nazistów kozłem ofiarnym, którego trzeba poświęcić na drodze do chwały.

W książce Mit państwa, która uogólnia ten problem, Cassirer przywołuje większość ważniejszych filozoficznych koncepcji państwa i prawa, by pokazać, w jaki sposób w coraz większym stopniu dochodziło w nich do głosu myślenie mityczne. Wzbudzenie wiary w cudowną moc i niezwykłe możliwości przywódców politycznych stanowi główny oręż walki o uznanie w demokracji i utrzymanie władzy w totalitaryzmie. Dziś także, niezależnie od upodobań politycznych, możemy – i chyba powinniśmy – w przemówieniach polityków, wyborczych spotach, retoryce wykorzystywanej w programach publicystycznych, wyćwiczonych i powtarzanych dla uzyskania efektu retorycznego argumentacjach demaskować mechanizmy, które obnażył Cassirer. Chłodna i skalkulowana premedytacja, z jaką konstruuje się „żarliwy” język przekazu politycznego, jest wspólna zarówno retoryce NSDAP, przemówieniom Edwarda Gierka, defiladom ku czci Kim Ir Sena i, oczywiście, przy zachowaniu należnych proporcji, dzisiejszym oświadczeniom polityków walczących o poparcie wyborcze. Wszędzie rozpoznamy elementy wymienianych przez Cassirera technik zarządzania emocjami, które mają na celu zbudować sztuczny mit, mający zapewnić rząd dusz. I tu,  niestety, kończy się rola filozofii, co nie oznacza, że jesteśmy zupełnie bezbronni. W Micie państwa Cassirer pisze: „Zniszczenie mitów politycznych przekracza siły filozofii. Mit jest w pewnym sensie niezniszczalny. Jest nieprzenikalny, nie docierają do niego argumenty racjonalne, nie można go obalić za pomocą sylogizmów. Filozofia jednak może nam oddać inną ważną przysługę. Może sprawić, że zrozumiemy przeciwnika. Aby walczyć z wrogiem, musicie go poznać. Jest to jedna z pierwszych zasad rozsądnej strategii. Pozna nie wroga nie oznacza poznania jedynie jego wad i słabości, oznacza też poznanie jego siły. My wszyscy byliśmy skłonni nie doceniać tej siły. Kiedy po raz pierwszy usłyszeliśmy o tych politycznych mitach, uznaliśmy je za tak absurdalne i niedorzeczne, tak fantastyczne i groteskowe, że ledwo dało się nas nakłonić, abyśmy potraktowali je poważnie. Teraz stało się dla nas wszystkich jasne, że była to wielka pomyłka. Nie po winniśmy popełnić tego samego błędu po raz drugi. Musimy starannie badać i analizować pochodzenie, strukturę, metody oraz technikę mitów politycznych. Powinniśmy stanąć oko w oko z przeciwnikiem, aby zo baczyć, jak go pokonać”[13].


[1] A. Warburg, Warum Hamburg den Philosophen Cassirer nicht verlieren darf, „Sonderdruck aus dem Hamburger Fremdenblatt”, 23 czerwca 1928, s. 3.

[2] Zob. Ch.W. Hendel, Preface, w: E. Cassirer, The Problem of Knowledge, Philosophy, Science, and History since Hegel, tłum. W. Woglom and  Ch. Hendel, New Haven–London 1978, s. VII.

[3] Można też w jakimś zakresie wskazać w tym kontekście tekst Cassirera: Hermann Cohens Philosophie der Religion und ihr Verhältnis zum Judentum, „Gemeindeblatt der jüdischen Gemeinde zu Berlin”, 1933, nr 4, s. 91–94, oraz Hermann Cohen, Worte gesprochen an seinem Grabe am 7. APRIL 1918, „Neue Jüdische Monatshefte” 1918, nr 2 , s. 347–352.

[4] J. Falk, Cassirer and Cohen: Histories, Relatives and Descendants, http://metastudies.net/pmg (data dostępu: 8 sierpnia 2015).

[5] D. Gawronsky, Cassirer: His Life and His Work, w: The Philosophy of Ernst Cassirer, red. P.A. Schlipp, La Salle, IL, 1973, s. 8.

[6] E.J. Levine, Dreamland of Humanists: Warburg, Cassirer, Panofsky and the Hamburg School, Chicago 2013.

[7] Zob. P. Parszutowicz, Fenomenologia form symbolicznych. Podstawowe pojęcia i inspiracje „późnej” filozofii Ernsta Cassirera, Warszawa 2013, s. 169–188.

[8] Zob. np.: E. Cassirer, Ausgewählter wissenschaftlicher Briefwechsel, red. J.M. Krois, w: tenże, Nachgelassene Manuskripte und Texte, t. 18, Hamburg 2009.

[9] Zob. P. Parszutowicz, O dyskusjach Cassirera z Heideggerem, „Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria” 2007,  nr 1 (61). Polski przekład protokołu debaty: (E. Cassirer, M. Heidegger), Wykłady i dysputa w Davos, tłum. A. Noras, „Edukacja Filozoficzna” 1994, nr 17, zaś omówienia, np. w: Cassirer-Heidegger, 70 Jahre Davoser Disputation, red. D. Kaegi, E. Rudolph, Hamburg 2002.

[10] Zob.: Nationalistische Propaganda in der Münchener Universität (Drahtmeldung unseres Korrespondenten), „Frankfurter Zeitung”, nr 150 (25 lutego 1929). Według relacji „Frankfurter Zeitung”, Otmar Spann miał ubolewać, „że naród niemiecki pozwala na to, by do niego przecież należącej filozofii kantowskiej, musiał się uczyć od obcych – owi »obcy«, to filozofowie tacy jak Hermann Cohen i Cassirer”, Nationalistische Propaganda in der Münchener Universität (Drahtmeldung unseres Korrespondenten), „Frankfurter Zeitung“, nr 150, 25 lutego 1929.

[11] Zob. The Myth of the State, „Fortune” 1944, nr 6, a także teksty pochodzące z roku 1944, lecz po raz pierwszy opublikowane w roku 1979 przez Donalda Phillipa Verene w zbiorze Symbol, Myth, and Culture. Essays and Lectures of Ernst Cassirer, czyli: The Technique of Our Modern Political Myths, Judaism and the Modern Political Myths oraz Philosophy and Politics.

[12] E. Cassirer, Mit państwa, tłum. A Staniewska, Warszawa 2006.

[13] Tamże, s. 328. Co ciekawe, remedium, jakie Cassirer próbował, w nawiązaniu do Spinozy, wskazywać w kontekście antyjudaizmu w innym tekście z tego okresu The Myth of the State, opierać się ma na męstwie i szlachetności (fortitude and generosity). Pierwsze to odwaga bycia mądrym i życie w sposób niezależny, aktywny i racjonalny, drugie – budowanie ładu społecznego w oparciu o te zasady, dzielenie się taka postawą z innymi. Z jakiegoś powodu nie rozwija jednak tego wątku – także w nieco późniejszej książce pod tym samym tytułem. Zob.: E. Cassirer, The Myth of the State, w: tenże, Gesammelte Werke. Hamburger Ausgabe, Hamburg 2007, s. 265.

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter