70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Żyd wyobrażony

Książka Aliny Całej przedstawia antysemityzm w Polsce od czasów najdawniejszych nieomal do dzisiaj, a także podejmuje problem jego genezy. Żyd – wróg odwieczny? przynosi jak dotąd najbardziej wszechstronne studium zjawiska.

Podstawową wartość książki Aliny Całej stanowi walor informacyjny. Tylu opisów oraz analiz idei i manifestacji antysemityzmu w Polsce i na świecie nie zawierała dotąd żadna publikacja. Czytelnik znajdzie w tej pracy znane z książek Hannah Arendt, Jacoba Katza czy Léona Poliakova informacje o chrześcijańskim antyjudaizmie oraz ideologii i ruchu antysemityzmu w Europie Zachodniej, dotyczące m.in. wiary w bogobójstwo i mord rytualny, kojarzenia Żydów z diabłem, koncepcji dyskryminacji i segregacji, spiskowej wizji świata, przypisywania Żydom negatywnych cech stereotypowych, powiązania antysemityzmu z rasizmem, nacjonalizmem i szowinizmem, prawicowością i totalitaryzmem, kryzysami gospodarczymi i konfliktami społecznymi. Na podstawie literatury przedmiotu autorka przedstawia rolę, jaką w powstaniu i rozwoju antysemityzmu na Zachodzie odegrały takie postaci, jak: Johann Andreas Eisenmenger, Voltaire, Herder, Kant, Fichte, Marks, Richard Wagner, Joseph Arthur de Gobineau, Eugen Dühring czy Adolf Hitler.

Kukły Judasza i „żydożercy”

Najwięcej miejsca w książce Całej zajmują jednak jej własne analizy wizerunku Żyda i stosunków międzywyznaniowych w polskiej kulturze ludowej (to nawiązanie do jej wcześniejszej, świetnej książki Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa 2005) oraz kulturze wysokiej, a przede wszystkim – analizy przenikania antysemityzmu na ziemie polskie pod koniec XIX w. z Prus, Austrii, Węgier i Francji oraz rozwoju polskiej ideologii i ruchu antysemickiego przed odrodzeniem Polski i w okresie międzywojennym. Z tych fragmentów książki, najważniejszych dla zrozumienia genezy antysemityzmu w Polsce, czytelnik dowie się m.in. o niezwykle rozpowszechnionym i ciągle żywym w folklorze zwyczaju wieszania kukły Judasza na Wielkanoc, a także o modelu wzajemnych stosunków między Polakami a Żydami w dawnej Polsce, które autorka określa mianem „pokojowej izolacji”. Cała omawia pozytywne i negatywne cechy charakteru przypisywane Żydom przez chłopów (m.in. pobożność i bezbożnictwo, pracowitość i lenistwo). Z książki można dowiedzieć się o wrogich wypowiedziach ks. Stanisława Staszica, którego autorka uznaje za prekursora antysemityzmu w Polsce, i negatywnych sądach Joachima Lelewela, skądinąd uchodzącego za przyjaciela Żydów. Ewenementem w skali europejskiej Cała określa pozytywne poglądy i działania wobec Żydów, jakie cechowały Adama Mickiewicza. Natomiast ambiwalentną, niepozbawioną schematyzmu, stereotypów, uprzedzeń i niechęci, a nawet antysemityzmu postawę dostrzega u przedstawicieli pozytywizmu – Konopnickiej, Orzeszkowej, Prusa i Świętochowskiego.

Autorka opisuje pierwsze forum polskich antysemitów – tygodnik „Rola”, oraz pierwsze i przez długie lata najważniejsze polskie ugrupowanie antysemickie – Narodową Demokrację, oraz idee i działania czołowych polskich antysemitów, m.in Teofila Merunowicza, Teodora Jeske-Choińskiego, Romana Dmowskiego, Adama Doboszyńskiego, Jędrzeja Giertycha, Feliksa Konecznego, Adolfa Nowaczyńskiego czy ks. Stanisława Trzeciaka oraz ich współczesnych naśladowców. Obrzydzenie wywołuje omawiana w książce mowa nienawiści polskich antysemitów, a zgrozę budzą liczne na ziemiach polskich pogromy Żydów i inne akty przemocy wobec nich, które autorka przedstawia jako wykwit ideologii i agitacji antysemitów – „żydożerców”.

Bardzo ważne i niezwykle interesujące są te rozdziały pracy, w których Alina Cała zajmuje się zagadnieniem antysemityzmu w Polce w czasie Zagłady i w pierwszych latach powojennych oraz kwestią absorbcji antysemityzmu przez komunistyczny „obóz rządzący” aż po kampanię antysemicką lat 1967–1968 i „ostatnią w Europie ekspulsję Żydów” w latach 1968–1971. Analizowany drobiazgowo antysemityzm po 1989 r. zadziwia obfitością przejawów i kontynuacją zdyskredytowanych idei – także jako antysemityzm (prawie) bez Żydów, często kierowany wobec nie-Żydów.

Bogactwo faktograficzne

Informacyjną wartość książki uzupełnia obfity materiał dokumentacyjny: liczne cytaty i odnośniki oraz obszerny, liczący 70 stron aneks zawierający charakterystyki organizacji i ugrupowań wykorzystujących antysemityzm, oraz wymienionych z imienia i nazwiska ich aktywistów. Ponadto książka przedstawia reprodukcje antysemickich druków ulotnych i stron czasopism oraz fotografie przejawów antysemityzmu. Żadna jak dotąd publikacja na ten temat nie zawierała tak bogatego materiału dokumentacyjnego. Bibliografia, jak zawsze towarzysząca pracom naukowym, ujęta została w cztery kategorie: archiwalia, adresy internetowe, prasa i periodyki oraz teksty źródłowe podzielone na literaturę naukową, wspomnienia, książkową publicystykę polityczną, wyniki sondaży i wydawnictwa encyklopedyczne. Ta podziwu godna baza źródłowa może sprawiać wrażenie, że autorka wykorzystała wszelkie istniejące publikacje na temat antysemityzmu, zwłaszcza w Polsce.

Jednak nawet tak ambitne przedsięwzięcia, jak książka Całej, mają swoje ograniczenia. Autorka analizowała głównie publikacje wydane w Warszawie, co przyznaje w przedmowie do swojej pracy w odniesieniu do antysemickich książek i periodyków, a co dotyczy również literatury naukowej. Nie uwzględniła więc w dużej mierze źródeł pierwotnych oraz literatury z innych ośrodków, zwłaszcza z Krakowa i Poznania. Nie była również w stanie załączyć reprodukcji lub fotografii bardzo licznych przejawów antysemityzmu. Uwzględniła jedynie te najważniejsze i najbardziej typowe.
Bogactwo faktograficzne w połączeniu z wartką narracją sprawiają, że lektura książki Aliny Całej wciąga. Uwagę zwraca intelektualna odwaga autorki, która nie waha się spojrzeć krytycznie na autorytety, np. odnajdując negatywne stereotypy Żyda we wczesnej, przedwojennej publicystyce Jerzego Turowicza, o którym pisze, iż stał się później postacią niezwykle zasłużoną dla dialogu polsko-żydowskiego; nie boi się trudnych pytań m.in. o rolę Kościoła katolickiego w rozwijaniu ideologii i ruchu antysemickiego. Autorka jest też intelektualnie uczciwa, stwierdzając niejednokrotnie, iż o pewnych kwestiach, np. o postawach Polaków wobec zagłady Żydów podczas II wojny światowej i okupacji, ciągle za mało wiemy, a odpowiedzi na inne, np. o nastawienia Polaków do Żydów tuż przed i podczas fali pogromów pod koniec I wojny światowej, zapewne już nigdy nie poznamy.

Z różnych perspektyw

Z punktu widzenia poznawczego, zwłaszcza naukowego, najważniejsze są te fragmenty książki, w których Alina Cała próbuje określić, czym jest antysemityzm oraz wyjaśnić jego pojawienie się i funkcjonowanie, szczególnie w Polsce. Można je znaleźć w różnych miejscach tomu, a specjalnie poświęcony jest im ostatni rozdział, gdzie autorka przedstawia cztery perspektywy, za pomocą których można próbować wyjaśnić zjawisko antysemityzmu.

Charakterystyka pierwszej, socjologicznej perspektywy jest zdecydowanie najsłabsza. Cała rozumie ją bardzo wąsko, jako badanie postaw społecznych, głównie metodą sondażową. Przedstawia, w dość nużącej formie, wyniki wielu polskich i międzynarodowych badań. Skupia się na sondażach dotyczących sympatii (rosnącej w ostatnich latach) i (malejącej ostatnio) antypatii Polaków wobec Żydów, błędnie zakładając, iż prowadzone były przy użyciu skali Bogardusa. Niestety, ani w tym przypadku, ani w odniesieniu do innych badań, autorka nie cytuje pytań sondaży, mimo iż wspomina, że ich brzmienie wpływa na wyniki i interpretację. Cała powołuje się też m.in. na klasyczne sondażowe badania antysemityzmu w Polsce prowadzone przez zespoły pod kierunkiem Ireneusza Krzemińskiego w latach 1992 i 2002 (w pierwszym z tych badań sama brała udział), które pokazały wzrost akceptacji dla antysemickich poglądów wśród Polaków. Szkoda, że nie przywołuje wyników tych samych pytań zadanych przez autora niniejszej recenzji w sondażu zrealizowanym przez TNS OBOP w 2010 r. Wyniki te pokazały spadek akceptacji antysemickich idei, co współgra ze wspomnianymi wyżej, omawianymi w książce badaniami pokazującymi wzrost sympatii i spadek antypatii wobec Żydów, oraz z przywoływanymi w książce wynikami i interpretacjami sondaży dotyczących przekonania o żydowskiej omnipotencji autorstwa Antoniego Sułka z lat 2002, 2010 i 2012.

Dobre i interesujące są prezentacje dwóch innych perspektyw: etnologicznej, gdzie Alina Cała przedstawia „anatomię przemocy”, analizując zjawisko pogromu i genezę masowej zagłady, oraz porównawczej – ukazującej podobieństwa i różnice między formami wykluczenia Żydów i innych grup mniejszościowych, zwłaszcza Romów. W jednym i drugim przypadku autorka tworzy modele analizowanych zjawisk w oparciu o syntetyczny opis omówionych we wcześniejszych rozdziałach wydarzeń.

Natomiast najwięcej wnosi do zrozumienia (wyjaśnienia) genezy antysemityzmu perspektywa, która ukazuje uwarunkowania kulturowe antysemityzmu – w opracowaniu autorki łączy ona metodologie nauk historycznych, antropologii kulturowej i socjologii. Alina Cała daje poznać, iż ta perspektywa, do której rozwoju sama się przyczyniła, jest jej najbliższa. Autorka przyjmuje, że antysemityzm i wcześniejszy od niego oraz ułatwiający jego powstanie i rozwój antyjudaizm to przejawy patologii społecznej (tj. odstępstwa od normy) obecnej w stereotypach, przesądach, uprzedzeniach, dyskryminacji, segregacji, prześladowaniu, a nawet fizycznym unicestwianiu. To nienowe ujęcie, eksponowane m.in. w niezwykle popularnym podręczniku Piotra Sztompki pt. Socjologia. Analiza społeczeństwa. Bardzo interesujące, nawiązujące do klasycznego sposobu postrzegania genezy Holokaustu w antysemityzmie i antyjudaizmie autorstwa Raula Hilberga, są oparte o prace historyków rozważania Całej na temat przemian postaw wobec Żydów od starożytności do wczesnej epoki nowożytnej: od współżycia, przez segregację, degradację i dyskryminację.

Realny problem

Jeśli chodzi o pojęciowe przedstawienie antysemityzmu, początkowy rozdział książki przynosi, jak zwykle w tego typu publikacjach, przegląd definicji. Autorka przytacza i analizuje m.in. klasyczne określenie Jeana Paula Sartre’a, jako przykład szerokich definicji odnoszących pojęcie antysemityzmu do wszystkich epok, a także klasyczne ujęcie Hannah Arendt, egzemplifikujące węższe rozumienie antysemityzmu jako ideologii oraz ruchu politycznego od XIX w. Niezwykle interesująco i twórczo przedstawione jest w ostatnim rozdziale książki własne opracowanie zagadnienia. Alina Cała pisze: „antysemityzm to przydawanie symbolicznych, negatywnych znaczeń postaci Żyda i zbiorowości Żydów (…)” (s. 695). To adekwatna definicja, świetnie oddająca fakt, iż Żyd antysemity to nie tyle konkretny, realny Żyd, ile Żyd wyobrażony, bardzo często, zwłaszcza w dzisiejszej Polsce, w ogóle nie-Żyd. Niestety, choć antysemickie idee i ruchy odnosiły się do nierealnych Żydów, antysemityzm był i jest realny, nie tylko w Polsce. Nowa książka Aliny Całej, jak żadna dotąd, pozwala lepiej zrozumieć ten fenomen.

Alina Cała
Żyd – wróg odwieczny? Antysemityzm w Polsce i jego źródła
Nisza, Warszawa 2012, s. 868

 
 

Dołącz do nas!

Prenumeratorzy zyskują więcej.

Zobacz ofertę!

Prenumerata