70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Teksty z czasów Zagłady

Na Holokaust, czyli przeprowadzoną celowo i systematycznie oraz wspieraną instytucjonalno-administracyjnym aparatem III Rzeszy eksterminację europejskich Żydów, składa się seria procesów i zjawisk, które wciąż stanowią przedmiot debat historyków, socjologów, teologów i filozofów oraz są tematem wielu prac artystycznych.

Mimo że niektórzy badacze uważają, iż Zagłada stawia nas w obliczu ograniczoności pojęć i języka, czyli limitu przedstawiania, to jednak zasadnicza nieadekwatność dyskursu nie może podawać w wątpliwość samego doświadczenia Holokaustu, które zgodnie z twierdzeniem Jeana F. Lyotarda pozostaje znakiem historycznym (signum historicum) istniejącym na prekonceptualnym i prelingwistycznym poziomie, znakiem nieredukowalnym, choć niewyrażalnym w akceptowanych idiomach potocznego dyskursu. Rodzi się tu pytanie, w jaki sposób włączyć te naznaczone traumą wydarzenia do stałego repertuaru naszych opowieści o przeszłości, pytanie tym bardziej naglące, że Zagłada jest obowiązkowym elementem nauczania w szkołach gimnazjalnych (od 1999 roku) i ponadgimnazjalnych (od 2001 roku).

Opracowany przez zespół pod kierunkiem Aliny Skibińskiej i Roberta Szuchty Wybór źródeł do nauczania o Zagładzie Żydów stanowi pomoc dydaktyczną zarówno dla nauczycieli stojących przed trudnym zadaniem przekazania uczniom wiedzy o tamtych wydarzeniach, jak i dla samej młodzieży, która ma przed sobą zadanie jeszcze trudniejsze: zrozumienia i wkomponowania tych informacji w swoje dotychczasowe wyobrażenia o przeszłości.

Teksty źródłowe są ułożone chronologicznie i rzeczowo (zgodnie z przyjętym przez The Task Force for International Cooperation on Holocaust Education, Remembrance and Research porządkiem prezentowania problematyki Zagłady). Część pierwsza poświęcona jest III Rzeszy, jej powstaniu, kształtowaniu się nazistowskiej ideologii i pierwszym prześladowaniom niemieckich Żydów. Kolejny rozdział składa się z relacji dotyczących stosunków polsko-żydowskich w przedwojennej Polsce. Przybliżające atmosferę tamtego okresu teksty uważam za niezwykle istotne dla edukacji szkolnej, nie wystarczy bowiem wiedzieć o (zarówno haniebnych, jak i bohaterskich) zachowaniach Polaków wobec Żydów w czasie okupacji, niezbędne jest także poznanie warunków kształtowania się tych postaw, całego ich kontekstu, który obejmuje okres szerszy niż sama wojna. Kolejne źródła dotyczą lat 1939–1941, czyli represji, pracy przymusowej, pierwszych przesiedleń, tworzenia gett oraz panujących w nich warunków. Najobszerniej, co zrozumiałe, prezentowana jest sama Zagłada, to jest okres od czerwca 1941 do końca roku 1943 (chociaż znajdują się tam również teksty późniejsze, na przykład zeznania szefa krematorium w obozie na Majdanku Ericha Muhsfelda pochodzące z roku 1947 – dotyczą one jednak bezpośrednio operacji Erntefest). Relacje najbardziej drastyczne są specjalnie oznakowane: o ich wykorzystaniu ma decydować sam nauczyciel. Nie brak w tym miejscu źródeł związanych z pogromami z 1941 roku na terenach wschodniej Polski (choć, jak warto zaznaczyć, postawom Polaków wobec eksterminacji Żydów poświęcony jest w dalszej części zbioru osobny rozdział), uzupełnionych jednak rozkazem Reinharda Heydricha do dowódców Einsatzgruppen o wciąganiu ludności polskiej do akcji antyżydowskich. Kolejne partie tekstów dotyczą lat 1943–1945 oraz czasów bezpośrednio po Zagładzie.

Autorzy zaznaczają, że przy wyborze źródeł kierowali się przede wszystkim ich wartością dydaktyczną, jednak brali pod uwagę również inne kryteria. Jednym z najistotniejszych są okoliczności powstania tekstów, a w szczególności ich autorstwo i czas pisania. W tomie znajdują się relacje ofiar, świadków i sprawców Zagłady, większość pisana „tu i teraz”, czyli w trakcie trwania wydarzeń. W historiografii Holokaustu opowieści naocznych świadków mają zwykle szczególny status, gdyż uważa się, że są w pewnym sensie empirycznie połączone z samymi wydarzeniami. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z opinią większości badaczy Zagłady, dla których podobne relacje mają autorytet świadectwa i w sposób szczególny przybliżają sposób myślenia, systemy wartości oraz pojmowanie świata głównych aktorów danego okresu dziejów. Świadectwa z Zagłady są również wynikiem imperatywu odczuwanego przez wiele ofiar i zawartego w słowach-testamencie wybitnego żydowskiego historyka Szymona Dubnowa (zamordowanego przez nazistów w getcie ryskim): „Żydzi, piszcie i zapisujcie”. Była to silna potrzeba pozostawienia po sobie śladu, wypełnienia misji ujawnienia faktów dla przyszłych pokoleń. Obecność tych właśnie źródeł w zbiorze służącym do edukacji młodzieży pozwala osiągnąć cele, dla których powstawały. Szczególnie istotna wydaje mi się tutaj decyzja autorów o zamieszczeniu fragmentów pamiętników pisanych przez dzieci. „Dziecko więcej widzi, więcej czuje i niejednokrotnie więcej rozumie niż dorosły – pisze w jednej ze swoich prac Jacek Leociak. – W dziecięcej narracji zdziwienie wobec niepojętej grozy świata łączy się z prostotą i naturalnością wysłowienia. Język dziecka zdaje się najbardziej przylegać do rzeczywistości, najmniej ją zasłaniać”. W zbiorze źródeł przeznaczonym dla uczniów ma to dodatkowe znaczenie ze względu na możliwość współczucia z ofiarami.

Dwie ostatnie części tomu to teksty zebrane pod hasłem „Wyzwania współczesności”  oraz „Świadectwa literackie”. Na te ostatnie składają się fragmenty prozy i poezji odnoszące się do Zagłady, które z powodzeniem można określić jako klasyczne. „Wyzwania” wydają mi się z paru powodów bardzo istotnym elementem Wyboru źródeł. Przede wszystkim są dowodem na to, że Holokaust nie jest zamkniętym wydarzeniem historycznym należącym do przeszłości, lecz ma konsekwencje w czasach współczesnych. Teksty zawarte w tym rozdziale poświęcone są głównie ludobójstwu – od momentu jego zdefiniowania (fragmenty konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w 1948 roku) poprzez przykłady innych zbrodni tego typu (Jugosławia, Rwanda) aż do różnych aktów prawnych, rezolucji i deklaracji mających służyć zapobieganiu podobnym wydarzeniom w przyszłości (deklaracja sztokholmska, rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Holokaustu, antysemityzmu i rasizmu). Znajduje się tu również kilka tekstów dotyczących wyjątkowości Holokaustu. Autorzy Wyboru źródeł zdają się skłaniać ku tezie o unikatowości i bezprecedensowości Zagłady oraz jednocześnie o jej uniwersalnym znaczeniu dla całej ludzkości. Przekonanie to wyraża explicite Robert Szuchta już we wstępie („Celem lekcji jest przybliżenie uczniom problematyki Holokaustu, zwrócenie uwagi na uniwersalne znaczenie tego wydarzenia w dziejach najnowszych, jego specyfikę i wyjątkowość oraz konsekwencje”), a ostateczne potwierdzenie tych słów można odnaleźć w wyborze cytowanych autorów wypowiadających się na ten właśnie temat (Byron L. Sherwin, Yehuda Bauer, Michael Marrus).

Kwestia wyjątkowości jest rzeczą względnie nową w historiografii Holokaustu i należy docenić to, że autorzy uwzględnili tę problematykę w swoim tomie. Zagadnienie to ma jednak swą drugą stronę, której nie pokazali. Istnieje faktycznie grupa uczonych (należą do nich również Steven Katz czy Deborah Lipstadt) podkreślających żydowski charakter Zagłady i jej fundamentalną wyjątkowość. Definiują Szoa jako morderstwo sześciu milionów Żydów i widzą jego wyjątkowość w podwójnym sensie: po pierwsze, w jakościowej różnicy między nazistowskim atakiem na Żydów i ich prześladowaniami a atakiem na inne narody, po drugie, w podstawowej różnicy między Holokaustem a wszystkimi wcześniejszymi, jednoczesnymi i późniejszymi ludobójstwami. Są jednak badacze – nieuwzględnieni w omawianej tutaj pracy – tacy jak David Stannard, Peter Novick, Gavriel David Rosenfeld, Israel Charny, dla których Holokaust nie różni się od innych historycznych aktów ludobójstwa i wymaga redefinicji, tak by objął nie tylko Żydów, ale i śmierć wielu milionów innych ludzi zamordowanych w czasie trwania nazistowskiego reżimu. Podają również w wątpliwość uniwersalne znaczenie Zagłady. Przykładowo, Peter Novick uważa, że właśnie ekstremalność Holokaustu i skrajność warunków, w których był przeprowadzony, poważnie ograniczają jego zdolność do bycia „lekcją”, którą można stosować w codziennym świecie. Według Saula Friedländera problem polega na tym, że każde społeczeństwo musi znaleźć swoje ideały i instytucje, a następnie utożsamiać się z nimi, potrzebuje więc zdefiniowania ich przeciwieństw. Nazizm może spełniać takie funkcje, funkcje „wroga”. „Nazizm stał się centralną metaforą zła w naszych czasach – pisze Friedländer. – W wieku ludobójstwa i masowej przestępczości (…) eksterminacja Żydów w Europie jest postrzegana przez wielu jako ostateczny wzorzec zła, wobec którego mierzone będą wszystkie inne jego stopnie”. Dla osób, które same ucierpiały czy straciły bliskich, każda zbrodnia będzie jednak wyjątkowa. Co więcej, jak pisze Israel Charny, konfiguracja historycznych, politycznych, militarnych, społecznych i psychologicznych procesów, które definiują dany proces ludobójstwa, jest zawsze unikatowa. Upieranie się przy wyjątkowości może być i często jest odbierane przez ofiary lub rodziny ofiar innych rzezi jako głęboko obraźliwe, choć nie tyle zaprzecza innym ludobójstwom, ile uznaje je za mniej istotne lub niegodne uwagi. Nie wnikając w szczegóły tej dyskusji (oraz jej zasadność, gdyż skłaniam się w tej kwestii ku poglądom Berela Langa, dla którego wyjątkowość Holokaustu – lub jej brak – niczego nie zmienia w ogromie nazistowskiego ludobójstwa i dlatego nie powinien to być temat do dyskusji), trzeba zauważyć, że w Wyborze źródeł ta kwestia została potraktowana wyjątkowo jednostronnie.

Mimo tego zastrzeżenia uważam zbiór Skibińskiej i Szuchty za niezwykle istotny wkład w polską literaturę Holokaustu. Wybór źródeł zainteresuje nie tylko nauczycieli i młodzież szkolną (dla których przygotowano też przykładowe ćwiczenia z tekstem), ale również wszystkich interesujących się tematyką Holokaustu jako, po pierwsze, podstawa do poszerzenia wiedzy na temat Zagłady, a po drugie, jako punkt wyjścia do dalszych lektur związanych z tą problematyką. Dzięki swojej różnorodności, bogactwu relacji i komentarzom autorytetów jest niezwykle cenną pozycją stanowiącą krok w stronę przyswojenia i zintegrowania tej traumatycznej wiedzy z naszą narodową opowieścią o przeszłości.


Wybór źródeł do nauczania o Zagładzie Żydów na okupowanych ziemiach polskich, wybór i oprac. zespół pod kierunkiem A. Skibińskiej i R. Szuchty, Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN 2010.

 

 

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter