70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Głębsze dno reklamy

Aby uzyskać trwałą lojalność względem reklamowanej marki, należy odzwierciedlać wyznawane przez odbiorców wartości w symbolice tworzącej ikony kultury. Atrakcyjność promowanej marki zależy od nasycenia obrazów reklamowych pierwiastkami archetypowymi.

Poniższe refleksje są przykładem antropologiczno-hermeneutycznych badań mitograficznych prowadzonych przez autora nad treściami tekstów kultury, w tym przekazów audiowizualnych (filmów i reklam). Podejście owo wynika między innymi z akceptacji założeń psychologii kultury. Mitologie i zawarte w nich symbole archetypowe stanowią trwałe wzorce kulturowe[1]. Piszący te słowa podziela antropologiczną tezę, iż człowiek żyje w uniwersum mitologicznym[2] i respektuje koncepcję „antropologii nieświadomości”, w myśl której człowiek wraz z jego nieświadomością uczestniczy w procesach percepcji, tworzenia i transmisji kultury[3]. Takie fenomeny kulturowe, jak wierzenia, mity czy rytuały – podlegają nieustannej reaktualizacji między innymi w formie filmów, wideoklipów i reklam.

Za pośrednictwem reklamowych przekazów medialnych dokonuje się  społeczno-kulturowa transmisja uniwersum symbolicznego: tradycji, więzi międzypokoleniowych, wierzeń, mitologii. Te treści nieświadomości kulturowej są przeżywane w zbiorowości zgodnie z panującymi zwyczajami i powszechnie akceptowanymi wartościami.

We współczesnym marketingu funkcjonuje przekonanie, że mitologizacja wpływa na skuteczność oddziaływania reklamowego. Uniwersalność archetypów umożliwia kreowanie efektywnej reklamy niezależnie od kultury, rasy, narodowości czy wieku odbiorców. Kent Wertime, specjalista w dziedzinie międzykulturowego komunikowania reklamowego, zauważył, że aby uzyskać trwałą lojalność grupy docelowej względem reklamowanej marki, należy odzwierciedlać wyznawane przez nią wartości w symbolice tworzącej ikony kultury. Atrakcyjność promowanej marki, jak również perswazyjność komunikacji z odbiorcą, zależą zatem od nasycenia obrazów reklamowych pierwiastkami archetypowymi[4].

Formuła coincidentia oppositorum w reklamie komercyjnej

Spot reklamowy piwa Stella Artois Ice Skating Priests[5] to typowy przykład neomitologizmu reklamowego. Reprezentuje model mityczny coincidentia oppositorum, czyli odtwarzania pierwotnej jedności złożonej z przeciwieństw[6]. Odzwierciedla mityczny sposób wyrażania paradoksu rzeczywistości w formie antynomii dwu kategorii. Pierwszą z nich jest sacrum: wchodzimy w środowisko osób duchownych, którego obraz początkowo pozwala odbiorcom spodziewać się jakiejś reklamowej hierofanii (to znaczy objawienia sakralności) czy też oczekiwać dostojeństwa tradycyjnie utożsamianego ze stanem kapłańskim. Kategoria druga to profanum: dotykamy tu sfery świeckości, powszedniości zachowań księży, ich niepoważnego sposobu spędzania czasu, zabaw plenerowych, a zwłaszcza szczególnej skłonności do reklamowanego alkoholu.

W omawianej reklamie zjednoczenie przeciwieństw (sacrum / profanum) przejawia się w ambiwalencji sacrum, które powinno emanować „świętością”, a jednak zostaje „skalane” niecnym postępowaniem duchownych, zmierzających do zaspokojenia potrzeby skosztowania piwa – przedmiotu reklamy. Reklamowana marka piwa nabiera cech tabu – czegoś zabronionego, dostępnego jedynie dla kręgu wtajemniczonych księży, zakazanego przez przełożonych, przed którymi pozostali starają się utrzymać tajemnicę, zachować pozory prawości i dobrych intencji.

Archetypową formułę coincidentia oppositorum tworzy tu symboliczna waloryzacja przestrzeni wewnątrzekranowych, oparta na antynomicznym zestawieniu bieli i czerni (konwencja monochromatyczna). Akcja spotu rozgrywa się w plenerze, w zimowej, śnieżnej scenerii. Z tym tłem kontrastuje czerń stroju postaci reklamowych – księży, którzy spędzają czas na rekreacji: spacerach, zabawach na śniegu i lodzie. Czerń garderoby bohaterów spotu (sutann, kapeluszy czy obuwia), tradycyjnie konotowana z dostojeństwem, staje się w reklamie źródłem opozycji sakralności i świeckości. Efekt ten wywołuje niedojrzały i niedostojny charakter zachowań duchownych. W konsekwencji to nie bohaterowie, lecz zimowy pejzaż wyzwala skojarzenia z sacrum. Wynikają one z kręgu chrześcijańskich znaczeń bieli, takich jak: światłość, radość, czystość czy anielskość. Ponadto biel wyraża w tej reklamie archetypowy motyw incipit vita nova (rozpoczynanie nowego życia), jako kolor symbolizujący otwartość możliwości, początek[7].

Mityczna jedność przeciwieństw znamionuje postać kreowaną w reklamie przez Zbigniewa Zamachowskiego. Bohater reprezentuje typowe cechy trickstera, czyli mitologicznego łotrzyka. W literaturze przedmiotu wyróżnia się dwa archetypowe modele trickstera. Atrybutem pierwszego jest przebiegłość. To postać podstępna, przemyślna, ale wykazująca też wiele cech pozytywnych. W drugim rodzaju cechę dominującą stanowi przewrotność. W tradycji kultury jest to bohater zły, wykrętny, obłudny, fałszywy i bezwzględny. Uosabia demonizm. Trickster z reklamy „Stella Artois” reprezentuje komiczny typ mitycznego łotrzyka: posiada rysy błazeńskie (w zabawny sposób posługuje się mimiką, ujawnia cechy komiczne), przejawia niskie instynkty (stosuje niegodne środki, oszukuje, lekceważy społeczne normy postępowania – nie okazuje pomocy koledze tonącemu pod lodem), stosuje tricki (sprytne fortele, wybryki), prezentuje się jako przebiegły psotnik, zaskakuje, ma na sumieniu szelmowskie sprawki, działa potajemnie, potrafi zapewnić sobie korzyści poprzez wykorzystywanie innych, spełnia funkcje mediacyjne pomiędzy życiem i śmiercią, lądem a wodą[8]. W analizowanym spocie analogon mitycznego łotrzyka determinuje negatywne zjawiska i działania ze sfery profanum. Bohater reklamowy odtwarza mitologem postaci łączącej zarówno demonizm, jak i komizm[9].

W badaniach nad archetypiką reklamy podkreśla się skuteczność wykorzystania mitologemu figlarza dzięki wywoływaniu zaskoczenia, oddziaływaniu żartem, humorem, jak również utożsamianiu się odbiorcy z błazeństwami trickstera[10]. Do tego charakterystycznego typu komizmu, opartego na antynomii bohatera kulturowego oraz jego przeciwnika – antagonisty czy też złośliwej, niekiedy demonicznej istoty – odwołuje się spot Stella Artois. W aspekcie antropologicznym reklama ta objawia odwieczne ludzkie skłonności do pojmowania świata w kategoriach opozycji dobra i zła, konfliktu pomiędzy siłami porządku i chaosu, tworzenia i destrukcji. Reklamowa historia odzwierciedla pewne archetypowe formy zachowań społecznych, a jednocześnie nawiązuje do spotykanych w mitologiach najbardziej pierwotnych, zarazem uniwersalnych, typów ludzkiego myślenia oraz odczuwania tego, co zabawne.

Koncepcja jedności przeciwieństw jest konstytuowana w omawianej reklamie także poprzez reaktualizację mitologemu trickstera i bohatera kulturowego. Wskutek szelmowskich zabiegów trickstera reklamowy bohater kulturowy (młody ksiądz – kreacja aktorska Wojciecha Klaty) zostaje wplątany w niebezpieczną przygodę. Trickster wyznacza bohaterowi zadanie zdobycia alkoholu, które symbolicznie nawiązuje do mitologemu wyprawy bohatera kulturowego po święty miód[11]. W drodze powrotnej młody ksiądz obciążony skrzynką z piwem zapada się pod taflę lodu, lecz w niezwykły sposób ratuje się przed utonięciem. Reklamowy wątek młodego księdza wysłanego po piwo reaktualizuje schematy narracyjne mitów o bohaterach, a także „obrzędy przejścia”. Fabuła reklamy opiera się na symboliczno-mitycznych epizodach: 1) bohater podlega wtajemniczeniu, które służy osiągnięciu wyższego statusu w męskiej społeczności; 2) udaje się na wyprawę w celu zdobycia czegoś pożądanego przez społeczność, z której się wywodzi; 3) wędrówka bohatera staje się „najważniejszą próbą życiową” z powodu zagrożenia życia – ryzyka utonięcia pod lodem; 4) przygoda układa się w „łańcuch krytycznych zdarzeń” inicjacyjnych, których sprawcą jest prześladowca (trickster) – młody ksiądz staje się postacią tabu: pozostali, zamiast nieść mu pomoc i wyciągać z wody, utrzymują względem niego dystans proksemiczny, nie zwracają się doń za pomocą słów[12], a jedynie poprzez gesty i mimikę; 5) bohater uzyskuje nadludzką moc, siłę przydatną zbiorowości – następuje mityczna hiperbolizacja, niemalże deifikacja postaci; kratofaniami (przejawami mocy) postaci reklamowej stają się: panowanie nad żywiołem wodnym, zdolność nurkowania pod lodem, nabycie odporności na chłód, wyzbycie się lęku przed śmiercią (zamarznięciem, utonięciem); 6) bohater nabywa wyjątkowe sprawności za cenę cierpienia i okrutnego sprawdzianu wytrzymałości – kreacja postaci młodego księdza odtwarza mitologem kozła ofiarnego[13]; 7) u schyłku wędrówki zmęczony bohater zanurza się w wodzie, podobnie jak w analogicznych modelach mitycznych, w których archetypowe postacie na przykład schodzą pod ziemię lub wtapiają się w skały[14].

W celu inicjacji i odrodzenia bohater zostaje poddany rytom przejścia. Sensem archaicznych rytuałów inicjacji było przeżycie symbolicznej śmierci. Dzięki takiemu doświadczeniu mężczyzna podporządkowywał się rygorom życia społecznego. W spocie reklamowym załamanie się lodu na jeziorze i niebezpieczeństwo zatonięcia bohatera, a także jego heroiczne wysiłki zwieńczone wydostaniem się z wody, stanowią proces inicjacyjnego wtajemniczenia. Odbywa się on w podwodnym środowisku zamarzniętego jeziora, co nawiązuje do archetypowego motywu zanurzenia w wodzie, symbolizującego rozwiązanie jakiegoś problemu poprzez przeniesienie w ciemności prapoczątku[15]. W reklamie Stella Artois jest to odnowa, „regeneracja” świata poprzez „nowe narodzenie” bohatera poddanego inicjacyjnej „próbie przejścia”. Analizując symbolikę „zanurzenia”, Mircea Eliade skonstatował:

Zanurzenie równa się w płaszczyźnie ludzkiej śmierci, a w płaszczyźnie kosmicznej katastrofie (…), która periodycznie rozpuszcza świat w pierwotnym oceanie. Wody, rozkładając każdą formę i przekreślając wszelką „historię”, posiadają właściwości oczyszczenia, regeneracji i odrodzenia, ponieważ to, co jest zanurzone w wodzie, „umiera”, a wynurzając się z wody, jest podobne do dziecka bez grzechu i bez „historii”, zdolne do otrzymania nowego objawienia i rozpoczęcia nowego „własnego” życia[16].

W wymiarze symbolicznym ów akt inicjacji bohatera w niebezpiecznym środowisku wodnym oznacza możliwość „nowego początku”, regeneracji, oczyszczenia. „Narodziny” i „początek” należą bowiem do istotnych aspektów symboliki akwatycznej[17]. Na płaszczyźnie antropologiczno-mitycznej zanurzeniu odpowiada nowe stworzenie, nowe życie, nowy człowiek, jako że woda oczyszcza i zarazem regeneruje. W ujęciu Eliadego:

oczyszczenia rytualne wodą mają na celu błyskawiczną aktualizację „onego czasu”, owego illud tempus, w którym miało miejsce stworzenie; są one symbolicznym powtórzeniem narodzin światów i „nowego człowieka”[18].

Przygoda reklamowej postaci implikuje zatem cechy rytualnej kąpieli oczyszczającej, symboliczne pozyskanie niezwykłej siły. Staje się ekwiwalentem „nowego początku”. Jak zauważył badacz symboli Manfred Lurker:

Sens kultowego obmycia wykracza poza oczyszczenie z cielesnego brudu i polega na uwolnieniu się od plam duchowych. (…) Przez rytualne obmycie zdjęta zostaje z jednej strony nieczystość, grzech, z drugiej zaś dokonuje się zbawienie i otwiera możliwość nowego życia. (…) zanurzenie się w wodzie to poniekąd zstąpienie w chaos, oznaczające rozkład i śmierć; wynurzenie się odpowiada zaś powrotowi do życia, odtworzeniu pierwotnego stanu nienaruszalności lub zupełnie nowemu początkowi[19].

W efekcie „próby przejścia” młodego księdza cechuje siła heroiczna, właściwa mitycznym bohaterom – mana. Zdawałoby się, że charakteryzuje go nieśmiertelność. Podobnie jak herosi mityczni, bohater reklamy zdobywa władzę nad żywiołem[20]. W mitologiach praprzodkowie wychodzili ze świętych drzew, gór czy błota porośniętego trzcinami[21]. Na podobieństwo mitycznych herosów bohater reklamy wychodzi o własnych siłach z zamarzniętego jeziora. Inicjacyjna kąpiel bohatera reklamowego implikuje archetypowy motyw incipit vita nova. Owa kąpiel, jako ryt przejścia, nabiera wymiaru „nowego początku”, tj. symbolicznej śmierci i odrodzenia. Bohater podlega czynnościom rytualnego pochówku, roztopienia w akwatycznej pramaterii, aby na nowo narodzić się, wynurzając się z wody w stanie odnowionym, inicjacyjnie oczyszczonym. W reklamie rytuał przejścia reaktualizowany jest poprzez przemianę młodego księdza, który staje się zdolny do heroicznego poświęcenia – ponownego zanurkowania pod lód w poszukiwaniu butelek piwa.

W ujęciach spotu, które tworzą reklamowy wątek młodego księdza, wykorzystano ekspresyjnie – jak już stwierdzono wcześniej – światłocień, tj. kontrastowe zestawienie czerni i bieli. Wyzwala ono symboliczną opozycję wewnętrzne/zewnętrzne. Konotacje tej różnicy wskazują z kolei na formułę przejścia, tj. określonego przełomu, przekroczenia[22], „nowego początku”. W symbolice rytuałów inicjacyjnych występuje element wydobywania się postaci z określonej czeluści – próby połączonej z przeżywaniem lęku i cierpienia fizycznego[23]. Jak zauważył Paolo Santarcangeli, osoba podlegająca obrzędowi „musi się (…) wcisnąć w dziurę lub szczelinę, pełzać na brzuchu. Odczuwa głęboki niepokój, ale to niebezpieczne przejście można porównać do przejścia przy urodzeniu”[24].

W przypadku bohatera reklamy sens „nowego początku” sprowadza się zatem do wtajemniczenia inicjacyjnego, polegającego na wyłonieniu się z ciemności, z otchłani wód jeziora (doznaniu symbolicznej śmierci, „próby” w krainie zmarłych) ku światłu, powierzchni (tj. nowemu życiu). W ujęciu znawcy schematów mitycznych, Eleazara Mieletinskiego: „inicjacja i przejście z jednego stanu w drugi traktowane są jako zniesienie starego statusu i ustanowienie nowego, jako śmierć i ponowne narodziny”[25]. Dlatego w aspekcie symbolicznym okupione znacznym trudem wydobycie się księdza z wody poprzez otwór w lodowej pokrywie jeziora oznacza „ponowne narodziny”[26] ku jasności i światłości, czyli sferze sacrum. Tym samym bohater kulturowy staje się „odkupicielem” grzechów swego prześladowcy – trickstera.

Archetypowy motyw renovatio w reklamie społecznej

 

Jedną z wszechobecnych tendencji mitycznych jest tęsknota za renovatio, nadzieją, że świat się odnawia. Ten archetypowy motyw wywodzi się z antropologicznego przekonania, że „można rozpocząć nową Historię w świecie odnowionym, to znaczy stworzonym na nowo”[27]. Mitologiczne sensy reklamy społecznej (w formie outdooru) upowszechnianej przez Fundację Komunikacji Społecznej w ramach programu „Idea dla Ziemi” wyrażają się poprzez reaktualizację uniwersalnej ludzkiej skłonności do przeżywania naprawy, „odnowy Świata”. Hasło marketingowe kampanii: Sprzątanie świata. 21–23 września 2001 stanowi reminiscencję popularnego w kulturach archaicznych dorocznego obrzędu odświeżania, wzmacniania Ziemi. W opinii Eliadego, tendencja periodycznego odnawiania „Kosmosu” (tj. realnie istniejącego, zamieszkiwanego „Świata”) cechuje wszystkie społeczności tradycyjne, jest uniwersalna. Świat jest wykorzystywany przez człowieka – dlatego podlega prawom degradacji. Wymaga zatem cyklicznej naprawy, okresowego wzmocnienia. Stąd też obrzędowe „doroczne odnawianie Świata” uzyskało w niektórych kulturach status najważniejszej uroczystości religijnej[28].

Reklama jest wypełniona symbolami: tłem nieba z obłokami, zieloną półkulą, z której wyrasta drzewo podlewane przez tajemniczego człowieka. Ta przestrzeń ekspozycyjna została ograniczona poziomymi ramami koloru czerwonego, co przywołuje symboliczne eksplikacje renovatio: życie, odrodzenie, siłę, młodość, działanie ochronne, naturę ludzką, samoświadomość i kreatywność. Tło plakatu stanowi plastyczne wyobrażenie nieba w odcieniach błękitu (symbol trwania, stałości) z białymi obłokami (symboliczne skojarzenia z radością życia, świątecznym nastrojem, sprawiedliwymi czynami, nieskazitelnością, niezawisłością i czystością). Kolorystyka tła symbolizuje zatem potencjał odnowy świata. Na poziomie nieświadomości wyzwala dodatnie emocje, pozytywne skojarzenia z renovatio – archetypową odnową świata. Znamienna pod tym względem jest także barwa obłoków, czyli biel oznaczająca początek, otwarte możliwości. Dolną część reklamy wypełnia półkoliste wyobrażenie Ziemi jako wierzchołka zielonego wzgórza. Barwa zieleni symbolizuje w tym przypadku „nowy Świat”. W centrum przestrzeni reklamowej znajduje się człowiek w niebieskim stroju. Postaci tej przydano atrybut „Bohatera Cywilizatora”[29], który dba o plon – podlewa okazałe drzewo. Okryte liśćmi przywołuje sensy odradzania się natury, wartości życia, zwycięstwa. Symbolizuje też kosmos, wszechświat. Koresponduje to z mitycznymi wzorcami „odnawiania Świata”, których semantycznym ekwiwalentem były nowe plony[30]. Okazale rozwinięta zielona korona drzewa kojarzy się z Arbor bona, czyli zielonym, okrytym liśćmi drzewem – oznaczającym łaskę (Ecclesia), jak również zdrowie[31]. Reklamowy plakat prezentuje drzewo nieokreślonego gatunku, co jest charakterystyczne dla tej symboliki roślinnej mającej przywodzić wyobrażenie Raju, zapowiadać zbawienie, sugerować integrację cnót ludzkich. Niebieska barwa stroju postaci to symbolika trwania, ochrony przed złem, a także znak obcowania z Najwyższym. Plakat reaktualizuje charakterystyczny mitologem – „Centrum Świata”. Analogon wzorca mitycznego tworzą zwłaszcza wyobrażenia góry, będącej punktem styku nieba z ziemią (środka, przez który przechodzi oś świata), jak również obraz „Drzewa kosmicznego” (symbolizującego kosmos, wszechświat, los ludzki w świecie), łączącego Ziemię z Niebem. Taki wizerunek ziemi obrazuje wspólnotę ludzką, mitologem „Matki Ziemi” jako źródła wszelkiego życia, archetypowy symbol terra viventium („ziemi żyjących”)[32]. Symbolizm „Drzewa kosmiczego” implikuje mityczną formułę renovatio. Eliade zwrócił uwagę:

drzewo (…) jest (…) nową formą rzeczywistości i niewyczerpanego życia, które również reprezentuje ziemia. (…) źródła życia, macierzy wszystkich form. (…) Dotknięcie drzewa czy zbliżenie się do niego – podobnie jak dotknięcie ziemi – jest dobroczynne, wzmacniające[33].

Treść plakatu nawiązuje do historii mitycznej znanej na terenach Indii Holenderskich. W obrazie reklamowym archetypowy symbol „Centrum Świata” oraz wizerunek człowieka pielęgnującego „Drzewo życia” („Drzewo Świata”) kojarzą się z postacią Mansrena, którego działanie ma zapoczątkować Złoty Wiek. Warunkiem nastania tej epoki jest posadzenie drzewa przez mitycznego herosa. Gdy drzewo sięgnie wierzchołkiem Nieba, stanie się Axis mundi („Osią Świata”). Z tą chwilą nastanie beztroski czas odnowy: „starcy odmłodnieją, wyzdrowieją chorzy, a zmarli powrócą na Ziemię. (…) Cały Kosmos zostanie odnowiony (…), zostaną stworzone nowe Niebo i nowa Ziemia”[34].

Istota perswazji omawianej reklamy polega na odwołaniu do antropologicznego poczucia troski o środowisko naturalne. Człowiek jest bowiem „odpowiedzialny za odnowę Świata”[35]. Jak skonstatował Eliade: „świat współczesny zachował po dziś dzień eschatologiczną nadzieję powszechnej odnowy (renovatio)”[36].

 


[1] Zob. Z. W. Dudek, A. Pankalla, Psychologia kultury. Doświadczenia graniczne i transkulturowe, Warszawa 2005, s. 176, 180 i 193.

[2] Zob. N. Frye, Wielki kod. Biblia i literatura, tłum. A. Fulińska, Bydgoszcz 1998, s. 33.

[3] Zob. Z. W. Dudek, A. Pankalla, dz. cyt., s. 207.

[4] Zob. K. Wertime, Building Brands and Believers. How to Connect with Consumers using Archetypes, Singapore 2002, s. 62–65 i 66–69.

[5] Reklama z hasłem marketingowym: Stella Artois. Reassuringly Expensive, zrealizowana przez agencję Lowe&Partners dla belgijskiej firmy browarniczej InBev. Spot wyreżyserowany przez Jonathana Glazera zafunkcjonował pod nazwą Stella Artois Ice Skating Priests. W Polsce przekaz ten został rozpowszechniony jako dodatek do wydania miesięcznika „Press” 2005, nr 7.

[6] Zob. M. Eliade, Mefistofeles i androgyn, tłum. B. Kupis, Warszawa 1994, s. 102–103 i 125; M. Eliade, Traktat o historii religii, tłum. J. Wierusz-Kowalski, Łódź 1993, s. 402–403.

[7] Zob. D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej, tłum. i oprac. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990, s. 116.

[8] Na temat cech mitologicznych trickstera zob. E. Mieletinski, Poetyka mitu, tłum. J. Dancygier, Warszawa 1981, s. 231–233.

[9] Zob. tamże, s. 234 i 227.

[10] Zob. K. Wertime, dz. cyt., s. 183–185.

[11] Por. staroskandynawski Odyn z mitologii germańskiej – na ten temat zob. E. Mieletinski, dz. cyt. s. 224.

[12] Na temat zakazów w przypadku tabu osoby zob. M. Eliade, Traktat…, wyd. cyt., s. 21.

[13] Zob. E. Mieletinski, dz. cyt., s. 69, 90, 146–147 i 282–284.

[14] Zob. tamże, s. 222.

[15] Por. C. G. Jung, Psychologia przeniesienia, tłum. R. Reszke, Warszawa 1993, s. 103, 104; M. Eliade, Traktat…, wyd. cyt., s. 185.

[16] M. Eliade, Traktat…, wyd. cyt., s. 191.

[17] Zob. tamże, s. 185 i 355.

[18] Tamże, s. 206–207.

[19] M. Lurker, Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, tłum. R. Wojnakowski, Kraków 1994, s. 361–362.

[20] Zob. E. Mieletinski, dz. cyt., s. 281.

[21] Zob. tamże, s. 229.

[22] Zob. E. Leach, Kultura i komunikowanie, w: E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, tłum. M. Buchowski, A. Grzegorczyk, E. Umińska-Plisenko, Warszawa 1989, s. 68.

[23] Zob. A. van Gennep, Obrzędy przejścia, w: red. A. Chałupnik i in., Antropologia widowisk. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2005, s. 116; E. Mieletinski, dz. cyt., s. 281–285.

[24] P. Santarcangeli, Księga labiryntu, tłum. I. Bukowski, Warszawa 1982, s. 185.

[25] E. Mieletinski, dz. cyt., s. 281–282.

[26] Zob. tamże, s. 282.

[27] M. Eliade, Mity, sny i misteria, przeł. K. Kocjan, Warszawa 1994, s. 24.

[28] Zob. M. Eliade, Mefistofeles…, wyd. cyt., s. 147 i 152–153.

[29] Zob. M. Eliade, Mity…, wyd. cyt., s. 7.

[30] Zob. M. Eliade, Mefistofeles…, wyd. cyt., s. 163.

[31] Zob. D. Forstner, dz. cyt., s. 209.

[32] Zob. tamże, s. 79–81.

[33] M. Eliade, Traktat…, wyd. cyt., s. 296.

[34] M. Eliade, Mefistifeles…, wyd. cyt., s. 141–142.

[35] Tamże, s. 166.

[36]Tamże, s. 162.

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter