70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Pieśni z tradycji afroamerykańskiej

Wybór, przekład i komentarze Aliny Krajewskiej

Dziwny owoc (Strange Fruit)

 

Drzewa na Południu rodzą dziwny owoc,

Krwawe mają liście i krew na korzeniach.

Czarne ciała tańczą w południowej bryzie,

Dziwny owoc obciąża gałęzie topoli.

 

Szarmanckie Południe, prawdziwa sielanka

Oczy wytrzeszczone, wykrzywione usta…

Magnolii zapach, ożywczy i słodki,

I skądś nagły swąd spalonego ciała.

 

Oto jest owoc, dla wron on dojrzewa,

Aby deszcz go zbierał, aby wiatr rozwiewał,

Na słońcu by zniszczał, strząsały go drzewa,

I oto jest dziwne, oto gorzkie żniwo.

 

Lewis Allan (naprawdę Abel Meeropol)

 

Ten najbardziej wstrząsający utwór na temat linczów został napisany jako reakcja na fotografię dwóch czarnoskórych powieszonych w Indianie w 1930 roku. Pieśń rozsławiła Billie Holliday.

Byłeś tam (Were You There When They Crucified My Lord)

 

Byłeś tam, gdy mego Pana krzyżowali?

Byłeś tam, kiedy krzyżowali Go?

Oooo, czasem myślę o tym

z lękiem

z grozą

z drżeniem…

Byłeś tam, kiedy krzyżowali Go?

 

Byłeś tam, gdy na krzyż przybili Go…

Byłeś tam, gdy przebili włócznią bok…

Byłeś tam, gdy do grobu kładli Go…

Byłeś tam, kiedy słońce skryło twarz…

Byłeś tam, gdy mój Pan pokonał śmierć…

 

negro spiritual

 

Utwór anonimowy. Zwykle po prostu podaje się, że pochodzi sprzed 1865 roku, gdy nastąpiło zniesienie niewolnictwa w USA. Pieśń jest niezwykłą paralelą pomiędzy pasją Chrystusa i cierpieniami czarnych niewolników. Dramatyczne pytanie „Czy byłeś tam?” przywodzi na myśl wymierzane okrutnych kar na oczach innych niewolników. Czy byłeś tam jako współcierpiący czy kat? Jako świadek, czy ten, kto wie, że winny jest śmierci Jezusa? Pieśń bólu i grozy płynącej ze świadomości, że można ukrzyżować Pana świata, kończy się radosnym – gdy mój Pan pokonał śmierć.

 

W głębi mej duszy (Down in my soul)

 

W głębi mej duszy wołanie: Święty!

 

W głębi mej duszy…

 

Święty!

 

Głęboko w mojej duszy

W mojej uświęconej duszy

 

W głębi mej duszy – sam Święty

 

tradycyjne

 

Wycyzelowane arcydzieło prostoty, a zarazem  głębia teologii.

Przemożemy to (We Shall Overcome)

 

Kiedyś zwyciężymy

Kiedyś przemożemy

Kiedyś przyjdzie wreszcie dzień

 

Ref. O, w głębi mego serca

Mocno wierzę, że

Kiedyś wreszcie przyjdzie ten dzień

 

Pójdziemy ręka w rękę

Pójdziemy ręka w rękę

Pójdziemy wraz pewnego dnia

O, w głębi mego serca…

 

Będziemy wszyscy wolni

Będziemy wszyscy wolni

Wolni będziemy pewnego dnia

O, w głębi mego serca…

 

Nie ma lęku w nas

Nie ma lęku w nas

Nie będzie lęku w nas pewnego dnia

O, w głębi mego serca…

 

Nie jesteśmy sami

Nie jesteśmy sami

Nie będziemy sami już pewnego dnia

O, w głębi mego serca…

 

Będzie można żyć w pokoju

Będzie można żyć w pokoju

W pokoju żyć będziemy pewnego dnia

O, w głębi mego serca…

 

tradycyjne

 

Nowe ruchy niosą nową potrzebę ekspresji. W latach 50′ i 60′ spiritualsy powróciły do czarnych społeczności z nowa siłą; stały się pomocą w walce o prawa obywatelskie. We Shall Overcome to pieśń powstała z  połączenia dwóch utworów I’ll Overcome Someday Charlesa Tindleya (1900) oraz melodii starego baptystycznego hymnu I’ll be Alright. Zwrotki rodziły się na gorąco, w samym akcie śpiewu. Stąd jej wiele lokalnych wersji związanych z dramatycznymi nieraz historiami ich powstania. Najsłynniejsza śpiewana wersja to ta Mahalii Jackson[1].


Warto przytoczyć słowa Martina Luthera Kinga[2]:

 

Żadne kłamstwo nie może żyć wiecznie. Jest taka piosenka, którą śpiewamy w naszym ruchu na Południu. Nie wiem, czy ją słyszeliście. Stała się piosenką – tematem: „My to przemożemy. My to przejdziemy. Głęboko w sercu wierzę, że my to przemożemy”. Wiecie, ściskam często dłonie studentom i innym za kratami więzienia, śpiewając: „Przemożemy to”. Czasami mamy łzy w oczach, kiedy to śpiewamy (…) Ale jeśli śmierć fizyczna jest ceną, którą niektórzy muszą płacić, by uwolnić swe dzieci z trwałej emocjonalnej śmierci, wtedy nic nie ma większej siły odkupienia. My to przemożemy. Ale zanim odniesiemy zwycięstwo, niektórzy źle nas zrozumieją. Będą nas przezywać i odrzucać jako podżegaczy tłumu, ale przemożemy to. (…) Przemożemy to, ponieważ jak słusznie powiedział William Cullen Bryant: „Prawda wgnieciona w ziemię powstanie znowu”.

 

Jezus jest skałą na znużonej ziemi (Jesus Is a Rock in the Weary Land)

 

Ref: Jezus jest skałą na znużonej ziemi

na znużonej ziemi

na znużonej ziemi

Jezus jest skałą na znużonej ziemi

Jest schronieniem w czasie burzy

 

1. Czasami mam już dosyć i na próżno brzmią me słowa,

Lecz wtedy Święty Duch życie we mnie wzbudza znowu.

2. Wiem, zostałem nawrócony, już, o Panie, nie w kajdanach,

Przez aniołów pochwycony. On jest moim Kapitanem.

3. Chcę do nieba pójść, o Panie, i chcę iść tam drogą prostą.

Wiem, że mam się modlić ciągle, mam się modlić dniem i nocą

 

Najsłynniejsze wykonanie do nagranie Franka Sinatry z zespołem  The Charioteers zarejestrowane 16 maja 1945 roku przez Columbia Records. Ten standard gospel wywodzi się z angielskiej hymnologii. Pierwowzór powstał około 1880 roku. Vernon J. Charlesworth napisał utwór A Shelter in the Time of Storm[3], który stał się ulubioną pieśnią rybaków z północnego wybrzeża Anglii. W czasie sztormów śpiewali go wracający po wzburzonym morzu do przystani.[4] Pieśń została oparta na dwóch cytatach z Pisma św. Iz 25:4-5 oraz Ps 62:7-8.

 

Iz 25, 4-5: “Bo Tyś jest ucieczką dla biednych, dla ubogich podporą w utrapieniu; Tyś osłoną przed deszczem, Tyś ochłodą przed skwarem; bo tchnienie przemożnych jest jak deszcz zimowy, jak spiekota na suchym stepie…”

 

W 1885 kompozytor Ira David Sankey znalazł go później w małej londyńskiej gazetce „Postman”. Ponieważ tamta wersja była w dziwnej molowej tonacji, więc postanowił „skomponować taką, która byłaby bardziej praktyczna i można by ją było z łatwością śpiewać”[5].

Do utworu czarnego gospel wszedł sam refren hymnu. Zwrotki są stworzone przez anonimowych autorów. (Istnieje jeszcze jeden alternatywny utwór, z innymi zwrotkami). Po tych wszystkich przekształceniach ten spiritual stał się klasykiem i niewyczerpanym źródłem cytatów oraz wielu wariacji na swój temat.

Wytrwaj (Hold on)

 

Wytrwaj, chociaż jedną chwilę dłużej

Trzymaj się, jeszcze tylko chwilę więcej

Stój tak, choć na jeden moment dłużej

 

I tak wszystko w końcu będzie dobrze

 

negro spiritual

 

Kolejny z tych niezwykłych utworów – perełek; dosłownie garść wyrazów, z kondensacją podobną niektórym psalmom. Krótkie, wieloznaczne słowa – prawdziwe zadanie dla tłumacza. W oryginale mamy trzy identyczne linijki i czwartą zamykającą. Słowa to przemilczenia, z zasugerowaną nadzieją i wiarą w końcową sprawiedliwość. W śpiewie stopniowo wprowadzane głosy, narastanie dynamiki, coraz wyższe kadencje i powoli wzbierająca moc chóru sprawiają wrażenie, że ziemia zaczyna drżeć.

Nadzieja moja (My Hope Is Built)

 

Nadzieja moja oparta jest

Na krwi Jezusa i niczym mniej

Nie śmiałbym zaufać słodkim pokusom

Lecz cały polegam na imieniu Jezusa

 

Na Chrystusie, mocnej Skale, stoję

 

Wszystko inne to grząski piach

Wszystko inne to grząski piach

Wszystko inne to grząski piach

 

Edward Mote (1797 – 1874)

 

Mimo że w zasadzie to biały spiritual, wrósł mocno w tradycję afro-amerykańską. Cytaty z tej pieśni w muzyce gospel znajdujemy niemal tak często jak z psalmów.

 

Niech wolność rozbrzmiewa (Let Freedom Ring)

 

Niech wolność zabrzmi z każdego szczytu gór

Niech wolność zabrzmi z głębi wszystkich dolin

Niech wolność zabrzmi przez lądy i bezkres mórz

Niech wolność zabrzmi dla ciebie i mnie

 

Tenory / Basy

Dalej Mojżeszu

Ruszaj do ziemi egipskiej

Powiedz do faraona:

 

Chór:……… Ma dać mym ludziom odejść

Soprany:…..Gdy Izrael był w ziemi egipskiej

Chór:……..  Ma dać mym ludziom odejść

Soprany:…..W takim ucisku, już nie mógł tego znieść

Chór:…….  Ma dać mym ludziom odejść

 

Chór:

Dalej Mojżeszu

Ruszaj do ziemi egipskiej

Powiedz staremu faraonowi

 

Soprany….Niech wolność rozbrzmiewa…

Alty… Niech wolność rozbrzmiewa…

Tenory….Niech wolność rozbrzmiewa…

 

Końcówka:  Niech wolność zabrzmi dla ciebie i mnie!

 

Norris Garner

 

Norris Garner oparł swój utwór na dwóch tekstach: tradycyjnej pieśni Negro Spirituals Go Down Moses oraz na słynnym przemówieniu Martina Luthera Kinga I have a dream.

1. Go Down Moses to słynna pieśń Negro spirituals, która zawiera bardzo czytelne treści anty-niewolnicze. Mówi się, że była napisana przez Nata Turnera  lub też mówi o nim samym, przywódcy buntu niewolników w 1831 roku w Wirginii. Także Harriet Tubman (z organizacji Kolej Podziemna) używała tej pieśni jako sygnału do podejmowania ucieczek przez niewolników.

2. W przemówieniu przywódcy amerykańskiego ruchu obrony praw obywatelskichpastora Martina Luthera Kinga I have a dream rozwija się cudowna seria „Let freedom ring from…!” Melodyka pieśni Norrisa Garnera kopiuje kadencje i intonację głosu pastora M. L. Kinga.


[1] J.  M. Spencer, The Hymnology of Black Methodists, “Theology Today” – Vol 46, No. 4,  January 1990

[2] Cyt za: M. Hudson, Song of History, Song of Freedom, “The Roanoke Times”, January 14, 2001

[3] J. Julian, Dictionary of Hymnology, London 1907.

[4] I. D. Sankey, My Life and the Story of the Gospel Hymns, New York 1906. pp. 106-7.

[5] Tamże.

 
 

Dołącz do nas!

Prenumeratorzy zyskują więcej.

Zobacz ofertę!

Prenumerata