70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Dżepetto wystrugał Pinokia, a ten uczynił go człowiekiem

Nasze człowieczeństwo objawia się w wielości form, a więc jest ono zmienne i historyczne, zaś o jego istocie nie decydują wyłącznie ludzie, ale także inni aktorzy, z którymi połączeni jesteśmy miliardami zależności. Humanizm nieantropocentryczny nie podważa wyjątkowości człowieka, ale też przypomina, iż jest ona mu dana również przez to, co materialne.

Pinokia Carlo Collodiego można czytać jak opowieść o zmaganiu się człowieka z przedmiotami. Są one wytworem naszych działań i pozwalają nam przetrwać. Co prawda jesteśmy jedynymi zwierzętami, które potrafią kreować artefakty, ale rzeczy nieustannie wymykają się spod naszej kontroli, zaś zależność istniejąca pomiędzy nimi i człowiekiem jest względnie symetryczna[1]. Dżepetto stworzył drewnianego pajaca, by poradzić sobie z samotnością, ale zabawka sprawiła, iż mógł stać się rodzicem, doświadczyć wszystkich danych człowiekowi emocji i przeżyć przygody, które bez tego artefaktu nigdy nie stałyby się jego udziałem. Istotniejsze jest jednak to, że Dżepetto nie planował żadnej z tych zmian w swoim życiu – okazały się one skutkiem relacji zawiązanej z przedmiotem. Z obiektem, którego, jak mogłoby się wydawać, był panem i władcą.

Trudno zaprzeczyć, że z przedmiotami łączy nas bardzo bliska, czasem wręcz intymna, więź. To one określają, jak przebiega nasza egzystencja. Zależność ta jest tak ścisła, że trudno ją pomieścić w dominującej dziś antropocentrycznej wizji człowieczeństwa. Nieprzypadkowo więc temu związkowi nieustannie zaprzeczamy, próbując zignorować fakt, iż bez przedmiotów nie byłoby nas jako ludzi – specyficznego gatunku adaptującego się do rzeczywistości dzięki licznym ekstensjom, które sam tworzy i które określają, w jaki sposób to dostosowywanie do środowiska przebiega. Zaprzeczanie to nie ma u swych źródeł tylko autoidentyfikacji człowieka jako pana wszechrzeczy, ale też, paradoksalnie, drzemie w samych przedmiotach, w tym, że są one zawsze pod ręką i wydają się nam całkowicie podległe, gotowe na przyjęcie każdego zadania, pogodzone z tym, że może przydarzyć im się wszystko – zarówno ubóstwienie, jak i nędzna śmierć na wysypisku.

To zaprzeczanie sprawia, że nasze relacje z przedmiotami rzadko bywają czyste[2], a więc całkowicie bezinteresowne i satysfakcjonujące wyłącznie dlatego, że mają one miejsce. Powoduje ono również, że próbujemy tego rodzaju stosunki nieustannie poprawiać i udoskonalać, zapominając jednocześnie o tym, iż każda tego rodzaju zmiana powoduje przeobrażenia także w nas samych. Skutkiem ubocznym niestabilności tego związku jest niewątpliwie rozedrganie współczesnej kultury materialnej i poddanie jej presji „nowości”, której towarzyszy mnożenie się obiektów materialnych oraz narastające problemy, jakie mamy z pozbywaniem się resztek i odpadów powstających w efekcie prób układania sobie relacji z przedmiotami. Paradoks polega na tym, że im bardziej próbujemy panować nad tym, co sami stworzyliśmy, tym bardziej przedmioty stają się niepodatne na tego rodzaju zabiegi. Dzieje się tak z dwu przyczyn. Po pierwsze, dlatego że

każda próba kontrolowania obiektów materialnych i poddawania ich naszej woli wymaga wytworzenia nowych rzeczy, a tym samym komplikuje nasze relacje z nimi.

Wystarczy przypomnieć, jak bardzo złożone są czynności związane z utrzymywaniem domów w czystości albo jak wielu zabiegów wymaga podtrzymywanie zdolności do przemieszczania się mechanicznych pojazdów czy też jak radykalnie skomplikowały się rytuały związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków, by dostrzec, iż stosunki z obiektami materialnymi są dziś skrajnie chybotliwe, nieustannie narażone na destabilizację. Po drugie, dlatego że najbardziej powszechną formą kontroli rzeczy ze strony człowieka jest ich wyrzucanie i zastępowanie nowymi przedmiotami, a zatem następujące w bardzo szybkim i stale powtarzanym rytmie procesy zrywania i zawiązywania relacji z obiektami materialnymi. Nie naprawiamy ani nie poprawiamy już rzeczy, nie odkładamy ich na gorsze czasy, z pogardą patrzymy na staromodne pawlacze i piwnice, w których składowano to, co kiedyś jeszcze mogło się przydać, przy pomocy ekspertów[3] tępimy w sobie wszelkie symptomy chomikowania, obawiając się, że są one zapowiedzią syllogomanii. Wszystko to na nic, bo przedmiotów nie można się pozbyć. Powracają, niczym Pinokio do swojego twórcy Dżepetta, pod postacią przepełnionych wysypisk, skażonej wody i powietrza, morskich stworzeń wchłaniających plastikowe odpady, rzeczy stworzonych z odzyskanych drogą recyclingu materiałów, ciepła i energii powstających dzięki spalaniu lub kompostowaniu tego, co materialne. Co więcej, w ostatnich dekadach stały się one nieśmiertelne również w innym sensie – stworzyliśmy bowiem cyfrowe wersje obiektów materialnych, a tym samym jeszcze bardziej skomplikowaliśmy nasze relacje z przedmiotami.

Czy mp3 może się zestarzeć?

Digitalizacja nie tylko pozwoliła przyspieszyć cyrkulację wszelkich wytworów człowieka, ale doprowadziła też do ich dematerializacji. Ta ostatnia, choć jeszcze tego wyraźnie nie dostrzegamy, w sposób zasadniczy przeobraziła z kolei nasze relacje z rzeczami, a więc również nas samych. Podstawowa zmiana polega na odebraniu ciału roli mediatora pomiędzy człowiekiem a obiektami materialnymi, które istniejąc w formie zero-jedynkowych kodów, nie wymagają już zróżnicowanych praktyk cielesnych niezbędnych do ich uruchomienia. Nie musimy odkurzać winyli i nakładać ich na talerz gramofonu, by posłuchać muzyki; książki nie trzeba odkładać na półkę, gdy skończymy ją czytać; nie ma potrzeby wychodzić z domu, by zamówić obiad, a Tate Modern można zwiedzić, nie ruszając się sprzed ekranu komputera. Oznacza to, że bogactwu i różnorodności współczesnej kultury towarzyszy niepokojąco mała liczba czynności potrzebnych, by skorzystać z jej dóbr, i znaczne zubożenie doświadczeń zmysłowych, których nam one dostarczają – wszystkie one jawią się przecież jako obraz wyświetlający się na ekranie. Oznacza to również, iż używanie obiektów, które do niedawna były całkowicie osobne i wymagały równie wyspecjalizowanych czynności, staje się bardzo jednorodne i polega na wybieraniu odpowiednich sekwencji cyfr i liter na klawiaturze albo wykonaniu kilku prostych gestów palcami ślizgającymi się po powierzchni dotykowego ekranu. Wraz z różnorodnością działań zniknąć musi także starzenie się zdematerializowanych przedmiotów. Zużywać mogą się urządzenie, nośniki pamięci, matryca wyświetlacza, ale z pewnością nie cyfrowy kod podzielony na sekwencje w postaci plików.

Zdigitalizowane przedmioty nigdy nie umierają, nie noszą też śladów drogi, którą przeszły w rozwijających się relacjach z człowiekiem. Na pierwszy rzut oka nieśmiertelność rzeczy jest zjawiskiem pozytywnym, uwalniającym nas od odpowiedzialności i troski, zmniejszającym koszty użytkowania i nasze zaabsorbowanie obiektami materialnymi. To pierwsze wrażenie jest jednak mylące, bo starzejące się przedmioty są niezbędne nie tylko systemowi ekonomicznemu, ale też nam. Pozwalają przecież doświadczać czasu i zakorzeniają w nim, uczą, że działanie ma zawsze swoje konsekwencje, a my, by utrzymać się przy zdrowych zmysłach[4], potrzebujemy tego, co stabilne i co zmienia się wraz z nami samymi, nie zaś niezależnie od nas.

Na tę dysfunkcję cyfrowej kultury, a więc na nieśmiertelność tego, co zdematerializowane, znaleziono remedium. Jest nim niezwykłe tempo zużywania się przedmiotów jako obiektów, które są w stanie nas zaangażować, przykuć uwagę, a więc starzenie się tego, co nowe już w momencie przekroczenia progu umasowienia. Rozwiązanie to ma jednak istotną wadę. Jego produkty, a więc „nowości” (albo „stare nowości”, remixy, mash-upy, remaki, cross-overy i sequele[5] itd.), choć niezwykle efektywne ekonomicznie, nie dają nam tak solidnego oparcia jak rzeczy, które zawsze były pod ręką i poprzez swoją niezmienność formatowały nasze działania.

Digitalizacji przedmiotów towarzyszy jeszcze przynajmniej jedno zjawisko, które trudno jest zignorować – niezwykle dynamicznie rozwijający się syndrom archiwizacyjny[6], którego istotą jest obsesyjne dążenie do tego, by wszystko poddać cyfryzacji. Już nie tylko dokumenty, książki czy zdjęcia, ale każdą naoczną formę istnienia, przeto również obiekty materialne. Warto dodać, że nie chodzi tu tylko o rodzenie się na naszych oczach digitalnej kopii świata, ale o poddanie tego ostatniego reżimowi reguł rządzących archiwum. Podobnie jak muzea, digitalne zbiory nie tylko przecież gromadzą, ale także porządkują i katalogują, nadając obiektom zupełnie nowe sensy i znaczenia określające, w jaki sposób postrzegamy to, co w świecie poza archiwum reprezentują jego zbiory. Susan Sontag w książce O fotografii trafnie zauważyła, iż aparat i zdjęcia to nie tylko formy reprezentowania rzeczywistości, lecz i media określające sposoby jej postrzegania, jej gramatykę oraz etykę, a więc to, jak widzimy świat i co traktujemy w nim jako istotne i doniosłe[7]. Podobnie jest z archiwum – decyzja o tym, aby unieśmiertelnić w nim artefakt, jest jednoznaczna z nadaniem mu statusu rzeczy istotnej, to zaś z kolei zmienia nasz sposób jej postrzegania, wyodrębnia ją spośród tysięcy podobnych obiektów.

Dzięki digitalizacji obiekty materialne stają się nieśmiertelne oraz istotne. Płacą jednak za to utratą najważniejszej ich własności – tego, że stawiają opór naszemu ciału, że są stabilne i integralne. Utrata tej dystynktywnej cechy to również utrata cząstki naszego człowieczeństwa, a przynajmniej wstęp do jego radykalnej transformacji w kierunku, którego jeszcze nie znamy, ale który powoli wyłania się na naszych oczach. Widać go jeszcze mało wyraźnie, jednak już na tyle dobrze, że możemy dostrzec zarówno nowe możliwości (uwolnienie od ciężaru rzeczy i przeładowania; przekształcalność wszystkiego, co istnieje; swoboda w powielaniu tego, co nie ma swojego materialnego nośnika; zdalność naszych relacji z rzeczami, oznaczająca znaczne poszerzenie sprawczych potencji człowieka; radykalność delegacji działań na autonomiczne obiekty itd.), jak i zagrożenia (niepewność i niestabilność świata, w jakim żyjemy; zależność jego istnienia od pewnych źródeł energii i niezawodnych łączy; deficyty pamięci i skłonność do szybkiego zapominania; uczynienie ciała zbędnym itd.). Ten majaczący na horyzoncie obraz naszych przyszłych relacji z przedmiotami fascynuje i przeraża jak wszystko, co nowe. Dużo ważniejsze okazuje się to, że sam w sobie jest sprawczy, kreuje prototypowe strategie układania sobie przez człowieka relacji z rzeczami.

Prototypy

Każdy kto choć raz stworzył samodzielnie przedmiot wie, że doświadczenie to nie tylko wywołuje bardzo silne emocje, ale też kreuje więź pomiędzy jednostką i rzeczą. Formowanie materii, nadawanie jej kształtu, sprawianie, iż jej cząstka staje się osobną formą istnienia, jest ponadto procesem, w trakcie którego możemy doświadczyć wszystkich atrybutów naszego człowieczeństwa: zdolności manualnych, umiejętności planowania i kalkulującej racjonalności, wyobraźni i abstrakcyjnego myślenia, przyjemności i bólu, poczucia dumy i bezradności, sprawstwa i potęgi kreacji. Nieprzypadkowo więc sztuka, jako paradygmatyczny przykład tworzenia rzeczy, zajmuje tak wysoką pozycję wśród innych ludzkich czynności, zaś artyści, nawet jeżeli nie cenimy ich twórczości, są często traktowani jak społeczni bohaterowie, którzy zasługują na nieśmiertelność.

Nieprzypadkowo też ich relacje z rzeczami stają się dziś prototypem dla układania sobie tego rodzaju stosunków przez nas wszystkich. Doskonale widać to wówczas, gdy codzienne, błahe i prozaiczne czynności stają się przestrzenią, w której, poprzez kreowanie tego, co materialne, doświadczać mamy swojego człowieczeństwa Tak jest w przypadku gotowania, które z codziennej konieczności przeobraża się w uprawiany grupowo  i wyjątkowo celebrowany performance skoncentrowany wokół kreacji mniej lub bardziej wyrafinowanego posiłku, skupiającego jednostki i wzmacniającego istniejące pomiędzy nimi więzi.

Tak jest też w przypadku odradzania się kultury handmade[8], zarówno w wersji skomercjalizowanej, jak i tej amatorskiej, w której tworzenie rzeczy jest formą hobby lub pasji. Nie inaczej dzieje się również w wielu innych przypadkach rewalidacji samodzielnego formowania tego, co materialne, takich, jak fix-gear[9], case-mody[10], guerilla-gardening[11], samochodowy tunningkit-cary[12], up-cycling[13] itd. Jeżeli dodamy do tego powracającą popularność przestrzeni publicznych jako miejsc spotkań ze znajomymi, wyrastające jak grzyby po deszczu kawiarnie i klubokawiarnie, mniej lub bardziej spontanicznych miejskich targów, festynów i ulicznych form świętowania, to dostrzeżemy, iż przynajmniej część z nas (zwłaszcza zaś ci, którzy zaspokoili bardziej podstawowe potrzeby i których zawodowy sukces zależy od rozległości sieci społecznych), zaczęła silnie pragnąć kontaktu z tym, co namacalne, czego można doświadczyć wszystkimi zmysłami i co jest lepiej dostosowane do możliwości naszego ciała i jego zdolności percepcyjnych niż cyfrowe reprezentacje.

Ten pierwszy rodzaj prototypowych relacji z materialnością, sprowadzający się do odbudowania kompletnych, wielowymiarowych stosunków z przedmiotami i do odzyskiwania doświadczenia naszej własnej i innych cielesności, jak wskazują powyżej przedstawione przykłady, ma charakter wielkomiejski i odnosi się do dosyć wąskich, ale też wpływowych kategorii jednostek. Nieżyczliwa interpretacja sprowadza ten fenomen do poziomu jeszcze jednego wyrafinowanego trendu konsumpcyjnego, który praktykują znudzeni i zblazowani, przypinając mu łatkę wszystkożerności[14]. Jak się jednak wydaje, niezależnie od tego, jakie siły uruchamiają ten trend (żądny zysku system kulturowy czy spontaniczne siły społeczne), wpisuje się on doskonale w dysfunkcje naszych relacji z rzeczami, pozwala je też odbudowywać, a przynajmniej uczula, że są one problematyczne.

W 2000 r. brytyjski kierowca ciężarówki Stephen Gough postanowił, iż nie będzie nosił ubrań, by dowieść, iż ludzkie ciało nie jest gorszące, a ludzie są z natury dobrzy. Za głoszenie tej prawdy mężczyzna został aresztowany 30 razy, a skazany 18, przebywał w więzieniu łącznie 6 lat. Dopiero w 2014 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, iż: „Poruszanie się publicznie nago, aby w ten sposób wyrażać swoją opinię o niewinnej naturze ciała ludzkiego, można uznać za formę wypowiedzi objętą art. 10 konwencji [wolność wypowiedzi]”[15]. „Nagi wędrowiec”, jak ochrzciły Gougha media, jest przykładem drugiej prototypowej strategii układania sobie relacji z przedmiotami. Może mieć ona różne motywacje: niechęć do materializmu i konsumeryzmu; potrzeba większej mobilności; traktowanie przedmiotów jak pozoru, który przysłania to, co istotne, albo jako czegoś, co jest antydemokratyczne i rodzi rozbijające międzyludzką solidarność, nierówności[16]; ale przejawia się w podobnych praktykach podejmowanych wobec rzeczy. Praktykach, których istotą jest odrzucenie tego, co materialne w ogóle, albo przynamniej ograniczenie liczby przedmiotów, które posiadamy. Najpełniej strategia ta widoczna jest w rozkwitającym na naszych oczach „minimalizmie”[17], który okazuje się nie tyle radykalną formą zerwania z przedmiotami, ile raczej jeszcze jednym wyrafinowanym i niezwykle kosztownym trendem konsumenckim. Losy ruchów minimalistycznych, takich jak ten propagujący posiadanie nie więcej niż 100 przedmiotów, mają dosyć symptomatyczny charakter. Ich członkowie są zabsorbowani materialnością jak żaden inny konsument, w oparciu o walkę z nią budują swoją tożsamość, zaś podstawowym celem ich egzystencji staje się kontrola nad przedmiotami. Paradoks tego prototypowego układania sobie relacji z przedmiotami polega więc na tym, że osoby propagujące wolność od rzeczy popadają w bardzo głęboką od nich zależność. Nie może być inaczej, ponieważ tego rodzaju próba objęcia kontroli nad materialnością z góry skazana jest na porażkę. Ignoruje ona bowiem fakt, że możemy być ludźmi tylko za pośrednictwem i za pomocą obiektów materialnych. Zaprzeczając tej prostej prawdzie, kwestionuje się również istotną cząstkę naszego człowieczeństwa.

Trzecia z prototypowych strategii jest najprostsza, ale też najtrudniejsza do zrealizowania. Opiera się na odrzuceniu antropocentryzmu i na przyznaniu, iż nasze życie ma relacyjną naturę, że realizuje się poprzez interakcje ludzi z otaczającym ich światem, a więc również z tym, co materialne. Nasze człowieczeństwo objawia się w wielości form, a więc jest ono zmienne i historyczne, zaś o jego istocie nie decydują wyłącznie ludzie, ale także inni aktorzy, z którymi połączeni jesteśmy miliardami zależności. Dostrzeżenie tej radykalnej konektywności naszej natury nie oznacza odrzucenia humanizmu, lecz zakwestionowanie, jako niezgodnej z porządkiem świata, jednej z jego postaci – tej, która wywyższa człowieka ponad wszystko, co istnieje. Humanizm nieantropocentryczny[18] nie odbiera człowiekowi zdolności sprawstwa, ale też wskazuje, iż ma ono charakter dystrybutywny, nie kwestionuje wolności wyborów, ale podkreśla, iż dokonują się one zawsze w pewnych ramach określonych przez sieci, w obrębie których funkcjonuje jednostka; nie podważa on wyjątkowości człowieka, ale też przypomina, iż jest ona mu dana również przez to, co materialne, itd. Opisywany tu prototyp naszych relacji z przedmiotami, choć niezwykle przekonujący, równie często jest kwestionowany. Jak się wydaje, źródło oporu wobec niego leży w tym, na co jest on odpowiedzią. W arogancji człowieka przekonanego o własnej wielkości, potwierdzonej, paradoksalnie, potęgą materialnego świata, który został przez niego zbudowany. Problemem jest więc to, że powtarzając jak mantrę, iż Dżepetto stworzył Pinokia, milczymy, gdy ktoś przypomina, iż ten pierwszy stał się w pełni człowiekiem dzięki lalce, którą wystrugał z drewna.

_

[1] Zob. M. Krajewski, Są w życiu rzeczy …Socjologia przedmiotów, Warszawa 2013, s. 26.

[2] Zob. A. Giddens, Przemiany intymności. Seksualność, miłość i erotyzm we współczesnych społeczeństwach, tłum. A. Sulżycka, Warszawa 2006.

[3] Marie Kondo, której książka Magia sprzątania (tłum. M. Macińska,  Warszawa 2015) stała się światowym bestsellerem, a sama autorka znalazła się na liście 100 najbardziej wpływowych osób „Time’a” (co znaczące w kategorii artyści), zajmuje się doradzaniem, w jaki sposób sprawować kontrolę nad przedmiotami, które składujemy w naszych domach, i jest przedstawicielką coraz popularniejszego zawodu o nazwie „organizing consultant”, którego istotą jest pomoc jednostkom w utrzymywaniu porządku w ich prywatnych przestrzeniach. Sukces Marie Kondo wspierają niewątpliwie również liczne programy w konwencji reality show, które uczą, jak utrzymywać dom  w czystości i porządku (m.in. Life Laudry [BBC]; The Perfect Housewife with Anthea Turner [BBC3, w polskiej wersji emitowanej przez TVN, jako Perfekcyjna Pani Domu] czy Hoarders [amerykańska stacja A+E Networks]).

[4] M. Douglas, B. Insherwood, The World of Goods. Towards an Anthropology of Consumption, Londyn 1998, s. 36–49.

[5] Wszystkie te określenia odnoszą się do bardzo dziś powszechnych praktyk ponownego użycia dóbr kulturowych poprzez, po pierwsze, ich dekontekstualizację oraz, po drugie, uczynienie ich elementami nowych produkcji kulturowych.

[6] Zob. np. M. Featherstone, Archiving culture, „The British Journal of Sociology” 2000, nr 1; tenże, Archive, Theory, „Culture & Society” 2006, nr 2–3; numer monograficzny „Kultury Współczesnej” Powrót do archiwów.

[7] S. Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Kraków 2009.

[8] Na temat tego procesu zob. Handmade. Praca rąk w postindustrialnej rzeczywistości, red. M. Krajewski, Warszawa 2010.

[9] Rowery, nazywane w Polsce „ostrym kołem”, maksymalnie uproszczone  i pozbawione zbędnych elementów, wysoce zindywidualizowane i najczęściej samodzielnie składane przez użytkownika.

[10] Zmodyfikowane, najczęściej przez samych użytkowników, obudowy stacjonarnych komputerów lub konsol do gry, w taki sposób, iż uzyskują one niepowtarzalny, często szokujący swoją ekscentrycznością, wygląd.

[11] Nielegalne, a przynamniej odbywające się bez zgody zarządzających przestrzenią, nasadzenia roślin w miejscach zaniedbanych, na „ziemi niczyjej”. Realizowane najczęściej nocą, nie tylko estetyzują przestrzeń, ale też zwracają uwagę na potrzebę oddolnego dbania o nią.

[12] W pełni funkcjonalne samochody do samodzielnego montażu.

[13] Praktyki projektowe, których celem jest nadanie wartości surowcom wtórnym lub uszkodzonym obiektom materialnym, poprzez przeobrażanie ich w nowe, użyteczne przedmioty.

[14] Zob. R. Peterson, R.M. Kern., Changing Highbrow Taste: From Snob to Omnivore; „American Sociological Review” 1996, nr 5; T. Katz-Gerro, Top of the Pops, Ascend of the Omnivores, Defea of the Couch Potatoes: Modeling Change in Cultural Consumption, „European Sociological Review” 2013, nr 2; S. Grodny,  J. Gruszka, K. Łuczaj,  O zawężeniu wyższego gustu estetycznego. Analiza zjawiska wszystkożerności kulturowej w Polsce, „Studia Socjologiczne” 2013,  nr 2.

[15] Cytat za: Wyrok w Strasburgu: „Możesz biegać nago na ulicy”, dokument elektroniczny: http://wydarzeniadnia.salon24.pl/636112,wyrok-w-strasburgumozesz-biegac-nago-na-ulicy. (data dostępu: 30 czerwca 2015) Szczegółowy opis  przypadku Stephena Gough można znaleźć na tej stronie: http://www.lex. pl/czytaj/-/artykul/strasburg-nagi-wedrowiec-skazany-za-nagosc-zgodnie-zkonwencja  (data dostępu: 30 czerwca 2015).

[16] Szeroką panoramę stanowisk krytycznych wobec materializmu można znaleźć w klasycznym tekście Michaela Schudsona, Delectable Materialism: Second Thoughts on Consumer Culture. w: Consumer Society in American History:  A Reader , red. L.B. Glickman, Nowy Jork, 1999.

[17] Zob. M. Skowrońska, Minimalizm i chomikowanie, „Kultura Współczesna”,  2013 nr 1.

[18]  Zob. R. Braidotti, Po człowieku, tłum. J. Bednarek, A. Kowalczyk,  Warszawa 2014; J. Bennett, Vibrant Matter, Durkham 2010.

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter