70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Kościelny trzeci sektor w statystykach

W ostatnim czasie, w związku z debatą wokół przekształcania Funduszu Kościelnego, często pojawiało się twierdzenie, że Kościół robi wiele dobrego dla społeczeństwa. Dzięki współpracy Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC z Głównym Urzędem Statystycznym od kilku lat w coraz większym zakresie tworzony jest statystyczny opis tego „wytwarzanego” przez Kościół dobra.

Dobroczynna i społeczna działalność Kościoła – z punktu widzenia teorii społecznej – mieści się w tzw. trzecim sektorze. W przestrzeni społecznej można bowiem wyróżnić trzy działy: jeden związany z państwem, drugi z biznesem i trzeci niezależny od dwóch pierwszych składający się – ujmując ogólnie – z organizacji pozarządowych (lub non profit). W ramach trzeciego sektora wylicza się najczęściej kilka typów organizacji pozarządowych: organizacje dobroczynne, wzajemnościowe, rzecznicze, strażnicze, infrastrukturalne, ośrodki analityczne, organizacje nieformalne oraz organizacje religijne. Wśród tych ostatnich można wymienić dwa zasadnicze typy: 1) podmioty przyparafialne, o charakterze wyraźnie członkowskim, powstające oddolnie, które trafnie opisuje termin „religijne organizacje wspólnotowe”, oraz 2) instytucje kościelne mające osobowość prawną, dostarczające usług społecznych. Oba typy organizacji tworzą w obrębie trzeciego sektora tzw. kościelny trzeci sektor.

Wielkość kościelnego sektora
Zgodnie z ostatnim badaniem spisowym (rok 2008) przeprowadzonym przez Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego działa w Polsce 60 tys. religijnych organizacji wspólnotowych. Zrzeszają one 2 miliony 675 tys. członków. W latach 1998–2003 mieliśmy do czynienia z szybkim wzrostem liczby tych organizacji oraz znacznym zwiększeniem się liczby osób w nich zaangażowanych. Od 2003 r. utrzymuje się tendencja wzrostowa, ale już znacznie mniej intensywna. Oprócz wzrostu liczby organizacji, w ciągu ostatnich kilkunastu lat znacznie zwiększyła się też ich różnorodność. W 1998 r. funkcjonowało 251 rodzajów religijnych organizacji wspólnotowych, w roku 2003 było ich 336, w roku 2008 ich liczba wzrosła aż do 2104. Natomiast liczba kościelnych instytucji w Polsce wynosi dokładnie 2216. Są to podmioty zarejestrowane (mające osobowość cywilnoprawną jako organizacje Kościoła katolickiego) na podstawie umowy o stosunku państwa do Kościoła katolickiego z 1989 r.

Choć liczby te wskazują, że kościelny trzeci sektor stanowi istotną część całego polskiego trzeciego sektora (cywilnych organizacji aktywnych w 2008 r. było 79,9 tys.), składające się nań instytucje kościelne i cywilne są tak odmienne jakościowo, że takie porównywanie nie jest możliwe. Celem niniejszego tekstu jest ukazanie właśnie tej specyfiki kościelnego trzeciego sektora.

Powstawanie
W przeważającej mierze religijne organizacje wspólnotowe zakładane są przez duszpasterzy. Jedynie co piąta organizacja została założona przez inne osoby fizyczne. Zatem kontekstem powstawania organizacji religijnych jest przede wszystkim lokalna społeczność religijna. Natomiast instytucjonalne organizacje kościelne, przeciwnie, powstają jako element „obcy” w społecznościach lokalnych, najczęściej poprzez „przeszczepianie” istniejących już w innych miejscach struktur organizacyjnych.

W historii religijnych organizacji istnieją wyraźnie dwie cezury: rok 1945 oraz rok 1989. Przed 1989 rokiem powstało 38% istniejących dziś organizacji, a po 1989 pozostałe 62%. Obydwie cezury stanowią granicę okresów intensywniejszego wzrostu liczby organizacji. Przeciętna religijna organizacja wspólnotowa istnieje 13 lat, natomiast uśredniona instytucja kościelna jest starsza, jej wiek wynosi 21 lat, choć i tak po 1989 r. powstało aż 85% takich podmiotów. W porównaniu z organizacjami cywilnymi przed 1989 r. powstał znacznie większy odsetek podmiotów religijnych. Dopiero pod koniec lat 90., liczba powstających podmiotów cywilnych przekroczyła liczbę tworzonych organizacji kościelnych.

Usieciowienie
Organizacje kościelne – zarówno wspólnotowe, jak i instytucjonalne – rzadko wchodzą w związki z innymi organizacjami. Jedynie co piąta jednostka jest włączona w szersze struktury. Nie współpracują również z administracją publiczną i pod tym względem stanowią przeciwieństwo organizacji cywilnych. Ponadto sektor religijnych organizacji wspólnotowych nie uczestniczy w konsultacjach społecznych. Podejmowanie takiej działalności deklaruje jedynie 3% badanych podmiotów. Niemal żadna z tych organizacji nie posiada statusu organizacji pożytku publicznego.
Nieco bliższe organizacjom cywilnym pod tym względem są kościelne organizacje instytucjonalne. Aż 40% z nich należy do szerszych struktur organizacyjnych, a zdecydowana większość współpracuje z administracją publiczną. Ponadto odsetek instytucji kościelnych mających status organizacji pożytku publicznego (OPP) jest niemal taki sam jak organizacji cywilnych (około 8%).

Rodzaje działalności
Różnica pomiędzy religijnymi organizacjami wspólnotowymi a organizacjami instytucjonalnymi najbardziej zaznacza się poprzez rodzaje i formy działalności. Połowa całej działalności organizacji wspólnotowych skupia się na liturgii, 11% to działalność charytatywna, 10% obejmuje organizację życia społeczności lokalnej (parafii). Jedynie 8% aktywności parafii zajmuje formacja religijna, kolejne 8% to działalność kulturalna. Następne 3% stanowi organizacja czasu wolnego oraz organizacja pielgrzymek i rekolekcji, niemal tyle samo opieka duchowa. Pozostałe kategorie działań: działalność pedagogiczna, działalność porządkowa w parafii, pomoc uzależnionym, działalność wydawnicza oraz ochrona zdrowia, są raczej słabo reprezentowane. Organizacje wspólnotowe dążą do swoich celów, opierając się na regularnych i częstych spotkaniach. 75% wszystkich organizacji kościelnych spotyka się przynajmniej raz w miesiącu, jedynie 15% kilka razy w roku, 2% jeszcze rzadziej lub w ogóle.

Organizacje instytucjonalne Kościoła katolickiego ok. 33% swojej aktywności kierują na pomoc społeczną. Nieco mniejszą część, ale również znaczącą (27%), wypełnia działalność związana z edukacją i wychowaniem. Ochrona zdrowia stanowi znacznie mniej, bo jedynie 9%. Wśród organizacji cywilnych podstawowym rodzajem działalności, który realizuje co trzeci podmiot „niekościelnego” trzeciego sektora, są „sport, turystka, reparacja i hobby”.

Członkowie i beneficjenci
Średnia liczba członków religijnych organizacji wspólnotowych wynosi 48 osób, co oznacza, że organizacje kościelne są sześć razy mniejsze niż organizacje cywilne. Natomiast w przypadku organizacji instytucjonalnych Kościoła katolickiego nietrafne wydaje się stosowanie kryterium liczby członków. Właściwsze jest opisywanie kościelnych instytucji poprzez liczbę beneficjentów. Z analizy ISKK i GUS wynika bowiem, że są to podmioty przede wszystkim „usługowe” nastawione na dostarczanie usług beneficjentom. Zatem średnia liczba beneficjentów instytucji kościelnych w ciągu roku wynosiła aż 1,4 tys. osób.

Kolejną cechą wyróżniającą religijne organizacje kościelne jest sposób zarządzania. Struktury kierownictwa wybierane spośród członków ma jedynie co piąta wspólnotowa organizacja kościelna. Takie struktury są natomiast charakterystyczne dla wszystkich organizacji cywilnych. Zamiast zarządu większość organizacji religijnych (63%) ma natomiast lidera. Odmienność organizacji religijnych jeszcze bardziej podkreśla to, że w grupie organizacji wspólnotowych, w których funkcjonuje jednak zarząd, aż 75% zasiadających w nim osób stanowią kobiety, czyli jest ich dwukrotnie więcej niż w organizacjach cywilnych. Ponadto co trzeci zarząd organizacji wspólnotowej składa się wyłącznie z kobiet.

Wolontariusze
Osobną kategorią, bardzo istotną z punktu widzenia funkcjonowania organizacji, odmienną od członków, są wolontariusze. Kościelny trzeci sektor, podobnie jak sektor cywilny, w niewielkim stopniu korzysta z pracy wolontariuszy niebędących członkami. Mimo że aż 75% wszystkich religijnych organizacji wspólnotowych korzysta z wykonywanej bez wynagrodzenia pracy, wykonują ją przede wszystkim członkowie. Jedynie w 6% organizacji parafialnych pracują wolontariusze spoza grona ich członków. Nieco zaskakujące jest to, że również społeczne instytucje Kościoła w niewielkim tylko stopniu korzystają z pracy wolontariuszy. Wolontariusze niebędący członkami pracują tylko w co trzeciej kościelnej organizacji instytucjonalnej.

Ekonomia
Największe różnice między organizacjami kościelnymi a cywilnymi obserwujemy w aspekcie ekonomicznym. Religijne organizacje wspólnotowe nie mają niemal zupełnie pracowników płatnych. Jedynie co piąta wspólnotowa organizacja kościelna deklaruje uzyskiwanie przychodów, co w porównaniu z 80% organizacji cywilnych jest znaczącą różnicą. Organizacje parafialne w ogromnej większości nie posiadają własnych środków trwałych. Na przeciwnym biegunie znajdują się kościelne organizacje instytucjonalne, z których niemal wszystkie zatrudniają pracowników, i to w wymiarze pełnego etatu. Te podmioty różnią się również od przeciętnych cywilnych organizacji trzeciego sektora, z których personelem etatowym dysponuje jedynie 13%. Z punktu widzenia debaty o miejscu kościelnego sektora istotne jest to, że instytucje kościelne w znacznej mierze pozyskują środki finansowe ze źródeł publicznych (67% środków) oraz źródeł niepublicznych (33%): w tym ze sprzedaży usług i wyrobów oraz darowizn i odpisu 1%.

Infrastruktura
Jedynie co trzecia wspólnotowa organizacja kościelna dysponuje własnym lokalem, najczęściej korzystają one więc z infrastruktury parafialnej: salek katechetycznych oraz innych kościelnych pomieszczeń. Pod tym względem organizacje kościelne są w gorszej sytuacji niż organizacje cywilne, z drugiej jednak strony organizacje cywilne znacznie częściej ponoszą koszty lokalowe (aż 20% organizacji cywilnych wynajmuje lokal). Mniejsze koszty lokalowe w porównaniu z organizacjami cywilnymi ponoszą również organizacje instytucjonalne Kościoła.

Problemy
W organizacjach wspólnotowych panuje względny optymizm. Większość z nich (65%) deklaruje brak problemów rozwojowych. Natomiast te organizacje, które mają problemy w swojej działalności, najczęściej wymieniają takie trudności jak: brak społecznego wsparcia, czyli chętnych do pracy oraz wystarczającego zainteresowania działalnością organizacji (22%), trudności w pozyskaniu środków finansowych (11%) oraz problemy wewnętrzne związane z członkami organizacji (7%). Organizacje kościelne w porównaniu z organizacjami cywilnymi znacznie częściej dostrzegają problemy w pozyskiwaniu funduszy oraz w poruszaniu się na płaszczyźnie prawnej. Istotne jest to, że z problemami w funkcjonowaniu częściej spotykają się organizacje małe. Istnieje również statystyczna zależność: im młodsze organizacje, tym częściej skarżą się na problemy pojawiające się wewnątrz.

Dużo częściej na problemy narzekają instytucje kościelne, z których aż połowa skarży się na trudności w pozyskaniu środków finansowych. Co trzecia instytucja wskazuje na problemy wynikające z zawiłości prawa, co piąta na trudności w kontaktach z administracją. O większej niezależności od otoczenia społecznego instytucji niż organizacji wspólnotowych świadczy znacznie mniejszy odsetek podmiotów instytucjonalnych, których problemem jest brak wsparcia społecznego.

Wnioski
Badania ISKK oraz GUS wskazują, że kościelny trzeci sektor jest istotnym elementem całego polskiego trzeciego sektora. Choć liczba podmiotów kościelnych jest porównywalna z podmiotami cywilnymi, ich charakter jest tak odmienny, że w wielu wymiarach nawet nieuzasadnione jest ich porównywanie. Niezależnie od tych różnic organizacje kościelne współtworzą polskie społeczeństwo obywatelskie, stanowią element lokalnego i ogólnopolskiego kapitału społecznego, jednocześnie będąc przestrzenią realizacji chrześcijańskiej caritas.

 

 
 

Dołącz do nas!

Prenumeratorzy zyskują więcej.

Zobacz ofertę!

Prenumerata