70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Elinor Ostrom. O korzyściach z przestrzegania reguł

Laureatka Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii za rok 2009, amerykańska ekonomistka i politolog Elinor Ostrom, opisała w nowatorski sposób system zarządzania wspólnymi zasobami. Dowodzi ona, że możliwe jest zrównoważone korzystanie ze wspólnych łowisk, pastwisk, lasów, jezior i wód podziemnych bez konieczności prywatyzacji bądź przejmowania dóbr przez państwo.

… wszystko zaczęło się od wody

Już od pierwszych świadomych kroków, jak podkreśla w swej autobiografii noblistka, doświadczała zrównoważonego rozwoju. Urodzona w 1933 roku w Los Angeles Elinor Ostrom dorastała w czasach wielkiego kryzysu w mieście, w którym nawet woda stała się cennym towarem. Jej rodzinny dom posadowiony był na dużej działce, na której rodzice uprawiali przydomowy ogródek warzywny i kilka drzew owocowych. Młoda Elinor uczyła się, jak dbać o owoce posiadanej ziemi, konserwować gruszki i brzoskwinie w skwarze letniego słońca, a w obliczu drugiej wojny światowej robiła wełniane szaliki dla amerykańskich żołnierzy. Te wczesne lekcje dorosłości odkrywają istotny fakt z jej życia: człowiek, gdy doświadcza ograniczonego dostępu do zasobów, uczy się współpracy i działania ku wspólnemu dobru.

Ze względu na pochodzenie i rodzinne tradycje Elinor Ostrom nie miała łatwego wejścia w dorosłe życie. Pomimo że mieszkała w Los Angeles, jej rodzina nie należała do zamożnych. Uczęszczała do Beverly Hills High School, która w gronie swoich uczniów miała wiele młodzieży z bogatych rodzin. W tym czasie, zachęcona zarówno przez nauczycieli, jak i przez matkę, zaczęła uczestniczyć w szkolnym klubie dyskusyjnym. Pisze o tym: „nauka debatowania była ważnym elementem kształtującym mój wczesny sposób myślenia. Uczono nas, że zawsze są co najmniej dwie strony debaty publicznej, zatem uczyć się należy dobrego argumentowania jednego i drugiego stanowiska, również także krytyki ich obu”.

Wśród jej rówieśników ze szkoły średniej panowało powszechne przeświadczenie, że kolejnym krokiem w życiu jest college. Elinor nie mogła liczyć na finansowe wsparcie swojej rodziny w tym zakresie. Ukształtowana przez doświadczenia doby wielkiego kryzysu nie poddała się jednak tak łatwo. Rozpoczęła studia na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles i równolegle dorabiała na czesne dorywczymi zajęciami. Dzięki takiej postawie zdołała ukończyć uczelnię o własnych siłach bez centa długu.

Początkowo musiała odnaleźć się w społeczeństwie, w którym za najbardziej stosowne zajęcie dla kobiet uważano prowadzenie domu z gromadką dzieci, ewentualnie pracę na niezbyt wymagającym, pomocniczym stanowisku. Po ukończeniu studiów w 1954 roku przeprowadziła się do Bostonu, gdzie przez trzy lata pracowała jako asystentka kadry zarządzającej jednej z kancelarii prawniczych, jednak śpiąca w jej wnętrzu ambicja pchała ją do podjęcia kroków ku zmianom. Wróciła na zachodnie wybrzeże i rozpoczęła pracę w dziale kadr Uniwersytetu Kalifornijskiego. Wówczas również rozpoczęła kolejny stopień swoich studiów. Aby kontynuować naukę, porzuciła pełnoetatową pracę w administracji. Takie postępowanie w czasach, gdy niewiele kobiet decydowało się na naukę na poziomie uniwersyteckim, powszechnie uważane było za bardzo nietypowe. Zdanie to podzielała również kadra profesorska. W szczególności wydziały i jednostki zajmujące się ekonomią w Stanach Zjednoczonych były domeną mężczyzn.

Badania, które Elinor Ostrom podjęła na początku swojej pracy naukowej, polegały na opisaniu istotnego problemu południowej Kalifornii, to jest dostępu do wody pitnej. W połowie lat czterdziestych XX wieku w zachodnim Los Angeles pewna grupa mieszkańców miasta zaobserwowała spadek jakości wody pochodzącej z jednego z głównych zbiorników. Do sieci lokalnych wodociągów trafiała woda ze zbiornika, do którego przenikała słona woda z oceanu. Zawiązane zostało stowarzyszenie, które skierowało pozew do sądu i przeforsowało zmianę przepisów mającą na celu poprawę jakości wody. Gdyby nie powstrzymano przenikania słonej wody do zbiornika, w ciągu kilku lat stałby się on niemożliwy do odzyskania jako źródło wody pitnej.

Były to fundamenty podjętej przez Elinor Ostrom dalszej pracy badawczej, która polegała na szukaniu odpowiedzi na podstawowe pytanie: jak różne osoby potrafią kolektywnie działać w celu ochrony wspólnego zasobu? Ostrom badała między innymi funkcjonowanie amerykańskiej policji jako zespołu ograniczonych i zróżnicowanych zasobów, dostarczającego usług publicznych. Praca noblistki charakteryzowała się szerokim spojrzeniem na przedmiot podejmowanych badań, co przejawiało się między innymi w łączeniu danych, wiedzy i informacji pochodzących z modeli teoretycznych, danych statystycznych oraz innowacyjnych metod badawczych. Uważała ona, że pewne metody i narzędzia z różnych nauk społecznych, na przykład ekonomii, można z powodzeniem zastosować w zupełnie innych dziedzinach, takich jak choćby teoria polityki.

Warsztat (The Workshop)

W 1965 roku mąż Elinor Vincent przyjął propozycję pracy na Uniwersytecie Stanu Indiana w Bloomington. Było to kolejne miejsce, w którym świeżo upieczona kobieta naukowiec zderzała się często z brakiem akceptacji przez środowiska akademickie. Początkowo prowadziła zajęcia z najmłodszymi studentami jako wizytująca asystentka profesora, jednak już po roku jej pozycja zaczęła się poprawiać.

Od 1969 roku małżeństwo Ostromów organizowało nieformalne, cotygodniowe spotkania, podczas których dyskutowano o polityce, ekonomii i socjologii. Celem przyświecającym tej inicjatywie było zorganizowanie platformy wymiany wiedzy i doświadczeń we wspomnianych zakresach. Przez kolejne lata dzięki konsekwencji małżonków uformował się silny zespół prowadzący wspólnie badania.

Z biegiem lat Elinor i Vincent Ostromowie zaczęli nazywać prowadzoną inicjatywę Warsztatem (Workshop). Na jego potrzeby zaadaptowano cztery budynki w sąsiedztwie kampusu Uniwersytetu. Przerósł on pierwotne oczekiwania swoich założycieli: coraz więcej młodych naukowców, magistrantów, studentów chciało uczestniczyć w Warsztacie i doświadczać wielodyscyplinarnego podejścia przyjętego w nim za fundament pracy naukowej. Przyciągał on również bardziej doświadczonych uczonych, ciekawych tego systemu pracy i jego efektu. Na początku lat osiemdziesiątych rozpoczęła się szersza współpraca międzynarodowa. Elinor i Vincent Ostromowie skorzystali z zaproszenia między innymi do Centrum Badań Interdyscyplinarnych w Bielefeld w Niemczech. Od tego czasu te dwie jednostki cieszą się bliskimi relacjami.

Wypracowany w ramach Warsztatu protokół prowadzenia badań pomagał w zbieraniu i opracowywaniu danych pochodzących z różnych części świata. Zebrano dzięki temu wiele wyników badań wspólnych zasobów w różnych częściach globu, prowadzonych przez przedstawicieli świata nauk społecznych, ekonomistów czy socjologów. Do dziś zespół prowadzi badania w tak różnych dziedzinach jak biznes, antropologia, biologia.

Na początku lat dziewięćdziesiątych idee Warsztatu zaczęły przenikać do wielu międzynarodowych programów badawczych. Mimo początkowych wątpliwości założyciele rozpoczęli tworzenie sieci współpracy, w której ramach naukowcy z różnych krajów mogli brać udział we wspólnym przedsięwzięciu. Szkolili w wykorzystywaniu określonych technik pozyskiwania danych, utrzymywali systematyczny kontakt z partnerami badawczymi i organizowali cykliczne spotkania. Wszystkim działaniom Warsztatu przyświecała idea uczenia się od siebie nawzajem.

Mądrze korzystać ze wspólnych dóbr

Pod koniec lat osiemdziesiątych Elinor Ostrom należała do Narodowej Rady Badawczej podejmującej problematykę common-pool resources (CPR), czyli wspólnych dóbr takich jak wody, systemy irygacyjne, łowiska ryb. Udało się jej zebrać wiedzę o ogromnej liczbie tego typu zasobów w różnych częściach świata. Pragnęła porównać, w jaki sposób różne CPR są zarządzane na poziomie lokalnym i odkryć zasady rządzące efektywnym korzystaniem ze wspólnych zasobów.

W 1990 roku Elinor Ostrom wydała książkę Governing the commons, w której stwierdziła, że prywatyzacja bądź kontrola rządowa nie są jedynymi możliwymi sposobami efektywnej koordynacji. Wkrótce po jej wydaniu kontynuowała badania nad kolejnymi przypadkami. Analizowała między innymi wspólne systemy irygacyjne w Nepalu, wspólne łowiska na otwartych wodach. W 2001 roku zainaugurowała swoją działalność w National Academy of Sciences dyskusją nad problematyką efektywnego koordynowania zasobami leśnymi. Od puszczy amazońskiej do koła podbiegunowego, lasy dostarczały w obfitości różnorodnych surowców, takich jak drewno, paliwa, minerały, pożywienie, jednak obecnie obserwuje się zmniejszanie ich zasobności. Elinor Ostrom w tych badaniach wykorzystywała wiedzę z dziedzin nauk społecznych i ekologii, a także stosowała metody ilościowe. Dzięki łączeniu wielu narzędzi udało jej się określić istotne warunki, które umożliwiają efektywną koordynację posiadanych zasobów.

Ile powinniśmy mieć krów?

 

Badane i opisywane przez Elinor Ostrom CPR są zasobami, do jakich dostęp ma więcej niż jeden podmiot, który wykorzystując je, ogranicza możliwości czerpania z niego korzyści przez inne podmioty. Dobrymi przykładami są łowiska na wodach oceanicznych, pastwiska, lasy, a także wody gruntowe służące do konsumpcji lub nawadniania pól uprawnych.

W standardowym ujęciu ekonomii ugruntowały się dwa podejścia traktujące o koordynacji CPR. Z jednej strony jest to prywatyzacja, która sprowadza się do prawnego i technologicznego umożliwienia prywatnym podmiotom czerpania pożytków z danego zasobu i kontrolowania go. Z drugiej strony funkcjonuje również koncepcja posiadania praw własności do zasobu przez państwo oraz udostępnienia pożytków innym podmiotom w ramach środków publicznych, gromadzonych głównie z podatków.

Rozważmy w tym miejscu sytuację pewnej rolniczej społeczności, w której poszczególni jej członkowie wypasają krowy. Jest to podręcznikowy przykład problemu, który ilustruje dwa wspomniane powyżej mechanizmy alokacji ograniczonego zasobu. Pierwszym jest prywatne, wyłączne prawo własności, a osoba dysponująca danym terenem decyduje o liczbie wypasanych na nim krów. Podejmuje racjonalne decyzje, kierując się chęcią maksymalizowania uzyskiwanych korzyści, czyli mleka. Drugim rozwiązaniem jest przyznanie wspólnego prawa własności członkom danej społeczności oraz udostępnienie go w sposób wolny i nieograniczony. W obu przypadkach koszt nabycia krowy jest znany i konieczny do poniesienia. Natomiast ilość mleka możliwa do uzyskania w drugiej sytuacji zależy od liczby krów wypasanych na wspólnym pastwisku przez wszystkich użytkowników. Maleje ona wraz ze wzrostem liczby krów. Zatem – jaka liczba krów powinna być wypasana, aby maksymalizować korzyści całej społeczności? Na jakich fundamentach opierają się te mechanizmy?

Inna droga

Z badań Elinor Ostrom wynika, że inne możliwe sposoby koordynacji wypływają z szerszego niż tylko ekonomicznie racjonalnego podejścia do gospodarowania. Zakłada ono utrzymanie danego zasobu jako dobra posiadanego, zarządzanego i wykorzystywanego przez użytkowników, którzy organizują jego eksploatację na własnych zasadach. Te z kolei oparte są na systemie instytucji, czyli pewnych zasad koordynacji społecznej, które zabezpieczone są odpowiednim systemem sankcji. Instytucje te z jednej strony są sformalizowane za pomocą między innymi aktów prawnych. Z drugiej – są one nieformalnymi normami, które choć nieskodyfikowane, są powszechnie przyjęte w świadomości członków społeczności, jak na przykład zasady moralne, religijne. Stanowią one bardzo subtelne formy nacisków społecznych.

Dzięki innowacyjnemu jak na owe czasy podejściu, a także międzynarodowej sieci współpracy i wielu zespołom badawczym Elinor Ostrom zdołała zgromadzić dostateczną liczbę przykładów wykazujących, że użytkownicy potrafią ustalać takie reguły korzystania ze wspólnych zasobów, które pozwalają na długookresowe czerpanie korzyści bez stanowienia wyłącznych praw własności lub ustanawiania zasady przeznaczania środków publicznych gromadzonych przez państwo.

Na podstawie badań prowadzonych przez Elinor Ostrom można sformułować kilka podstawowych reguł efektywnego wykorzystywania i zarządzania CPR. Ich podstawą jest jasne określenie uprawnień przypisanych poszczególnym uczestnikom, a także określenie przejrzystego systemu rozwiązywania konfliktów. System ten powinien być organizowany przez samych użytkowników lub przez osoby wobec nich odpowiedzialne, które są w stanie określać sankcje proporcjonalnie do przewinień. Odpowiedzialność danego użytkownika jest współmierna do osiąganych przez niego korzyści. Przejawia się tutaj również element demokracji – w takim znaczeniu, że o kierunku rozwoju panujących zasad decyduje większość uczestniczących w CPR podmiotów. Reguły panujące w takiej społeczności powinny być również respektowane przez władze.

Tak określone ramy funkcjonowania zmuszają do refleksji, że bardzo pożądana jest postawa charakteryzująca się aktywnym uczestniczeniem użytkowników we wspólnym organizowaniu i zarządzaniu danym zasobem. Podkreśla to ich poczucie odpowiedzialności oraz silną chęć zaangażowania w system monitorowania i wyciągania sankcji wobec tych, którzy nie przestrzegają przyjętych zasad. Dobrym przykładem zespołu takich użytkowników mogą być członkowie Warsztatu prowadzonego przez Ostromów.

Elinor Ostrom przedstawiła sposób, w który wspólne dobra i zasoby mogą być wykorzystywane przez stowarzyszenia ich użytkowników. Jej dorobek zrobił wyłom w powszechnie przyjętym przekonaniu, że jedynie przez centralne sterowanie bądź prywatyzację tego typu zasoby mogą być efektywnie wykorzystywane. Opierając się na wielu przykładach wspólnych łowisk, pastwisk, lasów, jezior i wód podziemnych, dowiodła słuszności swojej tezy.

Wyniki badań nad CPR stały się również podstawą oryginalnego podejścia do określania, czym są instytucje i w jaki sposób służą do koordynacji indywidualnych działań. Według Elinor Ostrom najważniejsze jest ustalenie reguł w powtarzalnych sytuacjach i podzielanie przekonań o korzyściach z ich przestrzegania. Oznacza to, że instytucje są nie tylko zewnętrznymi ograniczeniami przed free-ridingiem czy oportunizmem, ale także sprawdzonymi w działaniu endogenicznymi składnikami życia społecznego.

 

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter