70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Transnarodowa historia strajków głodowych

Strajk głodowy należy do grupy narzędzi oporu politycznego polegających na poddawaniu się – a nawet zadawaniu sobie – cierpienia. Wchodzi do użycia ruchów protestu w II poł. XIX w. wraz z takimi działaniami, jak: prowokowanie aresztowań i przemocy ze strony policji, samookaleczenia (np. zaszywanie ust) i samobójstwa (w tym samospalenia).

Najgłośniejsze strajki głodowe w i poł. xx w. podejmowały sufrażystki w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych oraz działacze ruchu niepodległości Indii i Irlandii. Zanim jednak ta taktyka protestu zaczęła krążyć po imperium brytyjskim i angloamerykańskim świecie, używali jej już w latach 70. XIX w. rosyjscy więźniowie polityczni, walcząc o poprawę warunków odbywania kary. Dramatyczne relacje z kolejnych protestów wybuchających w carskich więzieniach publikowała prasa wydawana w Wielkiej Brytanii przez zbiegłych rosyjskich działaczy politycznych, którzy od czasów Aleksandra Hercena szukali schronienia w tym kraju. Na przykład w 1890 r. ich organ „Free Russia” obszernie opisywał tragiczny protest więźniarek w obozie nad Karą na Syberii, gdzie w odpowiedzi na represje wobec jego uczestników 23 osadzone zażyły truciznę. Sześć więźniarek zmarło, co spowodowało silną reakcję opinii publicznej i zamknięcie placówki. Sprawozdania te spotkały się z zaskakującą recepcją w społeczeństwie imperium.

W czerwcu 1909 r. rzeźbiarka i ilustratorka zaangażowana w walkę o prawa wyborcze kobiet Marion Wallace Dunlop odbywająca karę w więzieniu Holloway w północnym Londynie za namalowanie na ścianie w Izbie Gmin cytatu z Deklaracji Praw przeprowadziła głodówkę, sprzeciwiając się traktowaniu jej jako zwykłej kryminalistki, a nie więźniarki politycznej. Po prawie czterech dniach głodowania została zwolniona. Skuteczność tej formy protestu spowodowała, że kolejne zatrzymane aktywistki podejmowały głodówkę, żądając uznania je za podmioty polityczne. Czasopismo ruchu „Votes for Women” wyjaśniało, że uwięzione działaczki zaadoptowały do swojej walki „rosyjską metodę strajku głodowego”. Przyjęta wówczas technika sprzeciwu była nośną formą przekazu politycznego ruchu, gdyż wyrażała żądanie kobiet do posiadania władzy decydowania o sobie i własnym ciele, dotąd sprawowanej w dużym stopniu przez parlament, w którego współtworzeniu odmawiano im udziału.

Strajk Dunlop wprowadzał „rosyjską metodę” do społecznego i kulturowego obiegu imperium brytyjskiego, w którym wykorzystali ją w sławnych aktach oporu irlandzcy i indyjscy działacze ruchów wyzwolenia narodowego, czym zainspirowali kolejne protesty głodowe na całym świecie. W Irlandii głodówki najpierw podjęły w więzieniach uczestniczki tamtejszego ruchu sufrażystek, lecz już w 1913 r. ta forma oporu znalazła uznanie wśród środowisk niepodległościowych. James Connolly, radykalny działacz organizacji socjalistyczno-republikańskich i sympatyk ruchu sufrażystek, ogłosił strajk głodowy w więzieniu po tym, jak aresztowano go za przewodzenie dużemu strajkowi tramwajarzy w Dublinie i osadzono wraz z kryminalistami. „To, co świetnie sprawdza się w działaniach sufrażystek, może posłużyć w naszej sprawie”, powiedział po wyjściu na wolność. W epoce wydarzeń rewolucyjnych w Irlandii w latach 1916–1923 republikanie uczestniczyli w setkach strajków głodowych w więzieniach i obozach internowania. Organizowali je również w kolejnych latach, w tym sławny strajk w Long Kech w 1981 r., w czasie którego zmarło 10 osadzonych.

W Indiach po „irlandzkie” narzędzie oporu sięgnięto w 1918 r. i korzystano z niego wielokrotnie do uzyskania niepodległości w 1948 r. Zmarły w 1929 r. w 63. dniu głodówki Jatindra Nath Das, zaangażowany najpierw w ruch biernego oporu, a później w walkę zbrojną przeciw brytyjskiej władzy, został okrzyknięty „indyjskim Terenc’em MacSwineyem”. Ten ostatni to ważny działacz irlandzkiego ruchu republikańskiego, który zmarł w brytyjskim więzieniu w 74. dniu głodowego strajku.

Mahatma Gandhi inaczej rozumiał protest głodowy, ale również on inspirował się działaniami sufrażystek i irlandzkich republikanów. Dostrzegł skuteczność głodówek przeprowadzanych przez uczestniczki ruchu walki o prawa wyborcze kobiet, gdy zetknął się z ich środowiskiem podczas pobytu w Londynie w 1909 r. Włączał jednak tę praktykę w ramy wypracowywanego przez siebie programu biernego, pozbawionego przemocy oporu, krytykował więc sufrażystki, a także sięgających po przemoc irlandzkich i indyjskich działaczy za ich bojowość. Jego biografowie doliczają się 17 głodówek przeprowadzonych przez Gandhiego od przybycia do Indii w 1918 r. do 1948 r.

Działania irlandzkiego ruchu niepodległościowego i Mahatmy Gandhiego zglobalizowały praktykę strajku głodowego. Użył go w latach 60. Cesar Chavez, amerykański przywódca związkowy walczący o poprawę losu robotników rolnych w południowych stanach USA, w 1983 r. aktywiści ruchu Fast For Life, którzy protestowali w sprawie rozbrojenia nuklearnego i głodu na świecie, a w 1990 r. więźniowie apartheidowskich władz RPA osadzeni na Robben Island. Strajki głodowe wróciły również do Europy Wschodniej. W Polsce po czerwcu 1976 r. Komitet Obrony Robotników zorganizował trzy duże strajki głodowe z żądaniem uwolnienia z więzień kilkunastu uczestników wydarzeń w Radomiu i Ursusie, którzy nie wyszli na wolność mimo amnestii z lutego 1977 r., oraz aresztowanych współpracowników KOR. Pierwsza głodówka odbyła się w kościele św. Marcina w Warszawie w maju 1977 r., druga w kościele Świętego Krzyża w Warszawie w październiku 1979 r., a trzecia w kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej w maju 1980 r.

 
 

Dołącz do nas!

Prenumeratorzy zyskują więcej.

Zobacz ofertę!

Prenumerata