70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Opowiedzmy to razem

Antologia wydana przez Muzeum Warszawy przywraca legendom ich pierwotne znaczenie: przypomina, że niegdyś były one opowieściami ukazującymi ludową wersję historii, przekazywanymi wśród dorosłych i pełniącymi nie tylko poznawcze, ale także socjalizujące i więziotwórcze funkcje.

Popularno-naukowa publikacja, jaką stanowią Legendy warszawskie, jest starannie przemyślana i dopracowana pod każdym względem: zarówno koncepcyjnym, edytorsko-redakcyjnym, jak i wizualno-artystycznym[1]. Zawiera wybór 61 legend, uporządkowanych według klucza topograficznego, uwzględniającego miejsca zachowane oraz takie, które albo nie przetrwały do dzisiaj (np. kościół św. Jerzego na ul. Świętojerskiej), albo uległy przekształceniom (np. pałacyk Marii Kazimiery na Marymoncie, który został zamieniony na kościół Matki Bożej Królowej Polski). Najwięcej przekazów dotyczy okolic Starego Miasta: Zamku Królewskiego oraz pl. Zamkowego, ul. Krzywe Koło i jej słynnego mieszkańca Bazyliszka, bazyliki archikatedralnej św. Jana Chrzciciela czy ul. Rybaki, która w poł. XVII w. decyzją króla Jana Kazimierza została włączona do Starej Warszawy.

Od koncepcji po detale

Antologię otwiera tekst autorki wyboru legend Anny Marty Zdanowskiej, nota edytorska Julii Odnous oraz wprowadzający w tematykę szkic historyczny Krzysztofa Zwierza. Ponadto każdy rozdział dotyczący przekazów związanych z konkretną lokalizacją poprzedzają wstępy napisane przez osoby związane z Pracownią Studiów Miejskich Instytutu Kultury Polskiej UW. Badacze krótko zarysowują historię danego miejsca i wyjaśniają, jak fakty łączą się z prezentowanymi w danej części legendami. Teksty w ramach poszczególnych działów ułożone zostały chronologicznie, zgodnie z datą powstania kolejnych opowieści, co pozwala prześledzić przekształcenia, którym ulegały motywy legendarne, np. postać Bazyliszka czy Złotej Kaczki.

Autorka wyboru we wstępie zauważa: „Ta antologia, ze względu na opracowanie tekstów, komentarz krytyczny i materiały uzupełniające, przeznaczona jest przede wszystkim dla dorosłych – dydaktyków, specjalistów i odbiorców szczególnie zainteresowanych historią Warszawy”. Podkreśla jednak, iż książka została zaprojektowana tak, by dotrzeć również do młodszego czytelnika. Ułatwić to mają dwa, wprowadzone w spisie treści i konsekwentnie powtarzane przy kolejnych tytułach tekstów, oznaczenia: czerwone trójkąty informujące o tym, że legenda jest za trudna lub za straszna dla dzieci, oraz niebieskie półkola, które wskazują, iż nie ma przeszkód, by zaznajomić młodszych czytelników z opowieścią. Trzeba jednak zaznaczyć, że wśród wybranych historii wyraźnie dominują te drugie. Do grupy pierwszych tekstów zaliczają się natomiast przede wszystkim niektóre podania autorstwa Ewy Szelburg-Zarembiny. Utrudnieniem może być w tym przypadku piękna, lecz pełna nieznanych dzisiaj słów polszczyzna, jaką pisarka posługuje się, by opowiedzieć np. o zjawie kobiety, która z własną głową na rękach okrąża w środku nocy staromiejski ratusz, o kocurze – symbolu sił nieczystych – zamieszkującym kamienicę pod św. Anną czy o nieistniejącym dziś pl. Piekiełko, gdzie niegdyś odbywały się egzekucje. Wszystkie trudne słowa zostały jednak zebrane w zamieszczonym na końcu antologii słowniczku, dzięki któremu młodszy czy mniej wyspecjalizowany odbiorca może pokonać barierę językową.

Dzieci do lektury legend zaprasza natomiast przede wszystkim znakomita oprawa graficzna Wojciecha Pawlińskiego, który jest też pomysłodawcą całego projektu. Inspiracją dla powstania Legend warszawskich była bowiem jego praca dyplomowa obroniona na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Pawliński zaprojektował tłoczoną okładkę oraz wykonał wspaniałe ilustracje: bardzo proste, oparte przede wszystkim na grze trzema kolorami: czerwienią, granatem i błękitem. Zaj- mują one nie tylko osobne strony, ale zostały także wkomponowane w tekst. Grafik zadbał również o liczne zdobienia: motywy graficzne umieszczone na marginesach. Dzięki tym zabiegom antologię można nie tylko czytać, ale też oglądać, próbując w ramach międzypokoleniowej zabawy opowiadać sobie kolejne niezwykłe historie.

Spacer po stolicy

Legendy warszawskie to znakomita szkoła tego, jak myśleć o Warszawie jako o mieście różnorodności, otwierającym się na inność i uczącym się z nią żyć. Dobrym przykładem są tutaj opowieści o relacjach z Syreną, czyli istotą podobną do nas tylko w połowie. Znakomitą lekcję daje np. zatroskany losem Syrenki Bałtyk z Legendy o tarczy i mieczu Hanny Łochockiej, mówiąc: „Krzywdę jej wyrządziliśmy, choć ufnie do nas przybyła w gościnę”, i nakazując swoim słonowodnym towarzyszom, by odprowadzili gościa tam, gdzie poczuje się dobrze, czyli do słodkiej wody. W ten sposób pokazuje, jak budować wspólną przestrzeń, mając na uwadze potrzeby wszystkich jej mieszkańców. Antologia to także skarbnica przysłów, składających się na ludową mądrość. Dowiemy się z niej np., skąd wzięło się powiedzenie: „Piszczy jak bieda”, „Słowo się rzekło, kobyła stoi u płota” czy „Złota nigdy rdza nie chwyci”.

Do zbioru została dołączona również mapa, która przypomina o niezwykle istotnej cesze legend, odróżniającej je od baśni, czyli o ich konkretnym umiejscowieniu. Mapa stanowi więc doskonały pretekst, by wybrać się na wycieczkę po stolicy i odkryć na nowo tę mniej znaną historię miasta. Bo oprócz podań o Syrence czy Bazyliszku kryje ono również mało popularne, choć równie ciekawe historie, jak np. o złodzieju, który ukrył się za piecem (skąd nazwa ul. Zapiecek), o nieszczęśliwie zakochanym rycerzu Mieszku zamienionym w kamiennego niedźwiedzia czy o ufundowaniu Zdroju Królewskiego na ul. Zakroczymskiej. Legendy czekają, by dać miastu drugie życie i stać się historiami, które znów zachwycą również dorosłych. Tę lekcję antologia odrabia znakomicie, zachęcając zarówno do odkrywania legendarnego oblicza stolicy starszych czytelników, jak i do tego, by opowiadali i czytali o nim oraz poszukiwali go z mapą w ręku także z dziećmi.

Legendy warszawskie. Antologia

wybór: Anna Marta Zdanowska, oprac. Julia Odnous, il. Wojciech Pawliński

Muzeum Warszawy, Warszawa 2016, s. 624


[1] Na 20. Targach Książki w Krakowie antologia została uznana za Książkę Edytorsko Doskonałą sezonu 2015/2016. Otrzymała również nominację graficzną w konkursie Książka Roku 2016 Polskiej Sekcji IBBY (stan z dnia: 16 listopada 2016).

 

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter