Z przerażeniem obserwuję, że ludzka bieda zatacza coraz szersze kręgi. Nie trzeba daleko szukać ludzi żyjących na granicy ubóstwa, często schorowanych, którym brakuje podstawowych środków do życia, w tym również niezbędnych dla nich lekarstw. Ludzie ci żyją obok nas, zarówno w wielkich miastach, jak i małych miasteczkach. Niby zdajemy sobie sprawę z tego, że są naszymi sąsiadami, jednak często wolimy ich nie widzieć. Sądzimy, że obowiązek pomocy spoczywa na ich najbliższej rodzinie, a gdy tej zabraknie, to na różnych organizacjach państwowych lub - w ostateczności - organizacjach pozarządowych wyspecjalizowanych w niesieniu pomocy.
   Podobnie jest z bezdomnością. W tym przypadku dopowiadamy często, iż to bezdomni sami wybrali taki styl życia. I w ten sposób uspokajamy sumienia, bo - mówimy dalej - jeśli tak właśnie jest, to po co angażowanie sił i po co pomoc, skoro bezdomny i tak z niej nie skorzysta! To przewrotne myślenie staje się dla nas prostym wytłumaczeniem głęboko skrywanej niechęci, jaką żywimy wobec tych ludzi.
   Trochę inaczej jednak jest z inną formą ludzkiej biedy (chociaż w tym wypadku to słowo nie jest najwłaściwsze) - myślę tu o narkomanii i o ludziach cierpiących na tę chorobę, a równocześnie zakażonych wirusem HIV lub już chorych na AIDS. Jest inaczej i jakby trochę lepiej. O ile wtedy gdy jesteśmy młodzi, nie myślimy o starości, a gdy jesteśmy młodzi i w dodatku bogaci, trudno nam zrozumieć, że człowiek stary w polskiej rzeczywistości żyje bardzo biednie, o tyle w odniesieniu do narkomanii prezentujemy na ogół postawy bardziej wyrozumiałe. Mało kto podaje w wątpliwość fakt, że narkomania w naszym kraju szerzy się w zastraszającym tempie. Zgadzamy się więc, że trzeba jej przeciwdziałać wszelkimi możliwymi sposobami. Coraz rzadziej zaprzecza się temu, iż narkomania to choroba - i to choroba w zasadzie nieuleczalna i nawracająca. Skoro tak, to akceptujemy konieczność leczenia osoby uzależnionej i coraz mniej nas dziwi, gdy kolejna rodzina z kręgu naszych znajomych przyznaje się do przeżywania dramatu, jakim jest uzależnienie narkotyczne ich dziecka.
   Nieźle jest również z naszymi postawami względem żyjących z wirusem HIV i chorych na AIDS. Większość Polaków deklaruje - przynajmniej w sferze werbalnej - że nie boją się chorych na AIDS, że nie przeszkadza im wspólna z nimi praca i nie mają nic przeciwko temu, aby pozostawać w zażyłych kontaktach towarzyskich czy nawet przyjacielskich z osobą chorą. (Mam, oczywiście, świadomość, że dopiero konkretne wydarzenia zweryfikują to, co jesteśmy skłonni dzisiaj mówić...). Na ogół też nie kwestionujemy - tak jak czyniliśmy to kiedyś - podstawowych praw medycznych, które wykluczają zakażenie HIV w codziennych kontaktach, za pośrednictwem owadów, drogą kropelkową itp. Uwierzyliśmy medycynie i tym samym udało się nam opanować lęk, który wielokrotnie był irracjonalny i wynikał z niewiedzy.
   Skąd taka różnica między rozumieniem problemów dotyczących narkomanii i AIDS a problemów ludzi starych i schorowanych, dla których ubóstwo stało się dramatyczną codziennością? Trudno powiedzieć. Może jest tak, że o tych pierwszych sprawach mówi się w mediach bardzo często, przestrzegając przed narkomanią i zakażeniem HIV, zaś o tych drugich wspomina się tylko sporadycznie? A może chodzi o to, że narkomania i AIDS dotykają ludzi młodych, a ubóstwo i choroby - starych? Myślę, że coś w tym jest. Wiem, że podobnie myślał mój kolega, jeden z wielkich polskich społeczników - Marek Kotański.
   Marek należał do tych, którzy z życzliwością i zrozumieniem odnoszą się do problemów ludzi starych, bezdomnych, jak i do narkomanów i chorych na AIDS. Jednym i drugim pomagał z taką samą pasją. Tworzył domy dla bezdomnych - słynne Markoty, w których pomoc znajdowali samotni i opuszczeni przez najbliższych, niejednokrotnie ludzie w bardzo podeszłym wieku. Budował też domy dla ludzi młodych, których ścieżki życia pokręciły się do tego stopnia, że nie mogli samodzielnie wydostać się z matni, jaką jest narkomania. Marek kochał młodych i starych. Ci, którym pomagał, obdarzali go wdzięcznością, szacunkiem otaczała go znacznie większa liczba osób. Nie wszyscy wprawdzie go kochali, ale przecież jemu nie o to chodziło - w życiu nie chodzi o to, aby wszyscy nas lubili. Jest to tym trudniejsze do osiągnięcia wtedy, gdy podejmuje się wyzwania przez innych postrzegane jako kontrowersyjne.
   Niewątpliwie, Marek Kotański był osobą kontrowersyjną, bo i problemy, którymi się na co dzień zajmował, wymagały często niekonwencjonalnych rozwiązań. Wielokrotnie zaś to, co niekonwencjonalne, jest uważane za odbiegające od normy i tym samym budzi kontrowersje. Marek Kotański - jak go pamiętam - od "normy" odbiegał zawsze, bo nie umiał zmieścić się w narzuconych schematach, bo uważał, że to prawo jest dla ludzi, a nie ludzie dla prawa. Łamał więc ustalone konwenanse i z determinacją upominał się o godność dla tych, którzy w naszym pojęciu ją stracili, i o szacunek dla tych, którym go odmawiano.
   Jego śmierć była dla nas wielkim szokiem - trudno uwierzyć, że już go nie ma i że już nigdy nie powie nam o swoich nowych pomysłach. A pomysły miał niezliczone - zarówno dobre, które znalazły szczęśliwy finał, jak i takie, które były od początku nierealne, bo stanowiły jego niemożliwe do spełnienia marzenia. I jedne, i drugie łączył wspólny mianownik - dobro drugiego człowieka, a konkretnie: różne możliwości niesienia pomocy potrzebującym.
   Po śmierci Marka tysiące osób, dotąd otoczonych jego opieką, zamarło z przerażenia. Zostało bowiem zachwiane ich poczucie bezpieczeństwa. I oni, i dziennikarze zadawali to samo pytanie - co będzie dalej? Odpowiedź nie jest łatwa. Nie ma, co prawda, ludzi niezastąpionych, jednak drugiej, tak bardzo wyrazistej w swoich przekonaniach, nietuzinkowej, a co najważniejsze: charyzmatycznej osobowości Polska nie będzie miała przez długie lata.
   Niewątpliwie Marek był niepowtarzalny. Pozostaje nam zatem głęboka wiara, że ci, z którymi współpracował, będą go godnie zastępować i kontynuować jego misję. Będzie im o wiele trudniej niż Markowi. Tym bardziej zasadne jest więc publiczne przypominanie złożonych po jego śmierci i w dniu pogrzebu deklaracji polityków. Na przykład premiera RP Leszka Millera, który napisał: "Musimy iść śladami Marka Kotańskiego". To bardzo ważne słowa. Odebrałem je jako zobowiązanie, złożone również w imieniu tych ministrów, którzy zajmują się problemami zdrowia i sprawami społecznymi. Pozostaje nam mieć nadzieję, że nie były to deklaracje gołosłowne.
   Z wiarą będę modlił się o spokój duszy Marka, o wytrwałość i skuteczność dla tych, którzy złożyli zobowiązania, i o to, by ślady Marka Kotańskiego nie zostały zbyt szybko przysypane prochem zapomnienia.

KS. ARKADIUSZ NOWAK, ur. 1966, kamilianin, pełnomocnik ministra zdrowia ds. AIDS i narkomanii. Organizator pomocy dla uzależnionych od narkotyków, zakażonych wirusem HIV i chorych na AIDS. Współzałożyciel Polskiej Fundacji Pomocy Humanitarnej "Res Humanae". Laureat nagrody "Poverty Award" przyznanej przez Zgromadzenie Ogólne NZ w 2000 r.