CZY DEMOKRACJA ZAGRAŻA KULTURZE? Co miesiąc zapraszamy do udziału w dyskusji na ważny dla katolika temat. Temat lipca: "Kogo szukacie na pielgrzymce?". Zadzwoń do Radia Plus, napisz list do "Gościa Niedzielnego" albo wypowiedz się za pośrednictwem Internetu w portalu Opoka. Podsumowanie dyskusji znajdziesz w październikowym numerze "Znaku".

Od redakcji

   W latach 20. ubiegłego wieku wnikliwy świadek kulturowych przemian, José Ortega y Gasset, przestrzegał przed konsekwencją "buntu mas": "hiperdemokracją", która ogłosi, że wszystkie wybory - także estetyczne - są równoprawne. Wówczas pojęcia "wyższe" i "niższe", dzięki którym możliwe było samodoskonalenie, a także budowanie cywilizacji, ostatecznie stracą sens. Proroctwa Ortegi okazały się na szczęście przedwczesne i - jak na proroctwa przystało - nazbyt apodyktyczne, ale czy dziś, obserwując tryumfalny pochód kultury masowej, nie trzeba na powrót zapytać o związki między kulturą i demokracją? Zaznaczmy od razu, że w niepokoju o współczesną kulturę nie kryje się tęsknota za utraconym rządem dusz (np. feudalizmem czy autokracją), lecz lęk przed glajchszaltowaniem, zachwianiem proporcji między "dobrym" i "lichym", które może otworzyć wrota barbarzyństwu.
   Esej Ewy Bieńkowskiej, który posłużył jako zapalnik dyskusji, prowokuje do postawienia kilku zasadniczych pytań: Czy nastąpiło zerwanie z kulturą umownie nazwaną klasyczną? Czy miejsce kultury norm i hierarchii zajęła kultura "triumfującej przeciętności", przenosząca na wytwory myśli i sztuki kryteria rynkowe, traktująca kulturę jako jeszcze jedną domenę konsumpcji? Czy demokracja potrzebuje elit? Czy elity zagrażają demokracji? Na czym miałaby polegać rola elit w świecie zdominowanym przez kulturową przeciętność? Czy nie jesteśmy obecnie świadkami procesu "dezercji elit", które rozstają się z misją wychowawczą, stanowiącą o ich powołaniu?
   Być może obawy skrywające się za powyższymi pytaniami są przesadzone. Skoro jednak wątpliwości nasuwają się z tak nieodpartą mocą, trzeba się z nimi zmierzyć, próbując tym samym po raz kolejny uporać się z widmem "hiperdemokracji".

• 3 Od redakcji
• 4 DIAGNOZY
  Zmierzch autorytetów?, Agnieszka Sabor
• 11 TEMAT MIESIĄCA
  Kultura w czasach interregnum. O elitach w społeczeństwie masowym, Ewa Bieńkowska
  W świecie hiperdemokracji panuje dogmat, że wszystkie wybory są sobie równe - ten, kto spróbuje podać to w wątpliwość, ciężko za to zapłaci. Pojęcia niższego i wyższego, na których opierało się dążenie do doskonałości w każdej dziedzinie, dążenie tak znamienne dla tej cywilizacji, zostało zmiecione przez święte prawo każdego do bycia tym, czym jest, i niczym ponadto.
• 24 Widok z eukaliptusa, Jacek Bocheński
  Dla zaspokojenia roszczeń ludzi rozmaicie upośledzonych, niebogatych, niewykształconych, niezdolnych, niedorosłych, a może też nieobyczajnych i nieprzyzwoitych doszło nie tylko w Polsce, lecz na obszarze całego rozwiniętego świata do zrównania wszystkich ze wszystkimi w ich prawach, także kulturalnych, następnie zaś do podważenia praw i autorytetu prawodawców.
• 35 Sytuacja graniczna, A więc nic jeszcze nie zostało bezpowrotnie stracone, Mieczysław Tomaszewski
  Kryzys nie polega na zagrożeniu kultury wysokiej przez kulturę niską ani nie ogranicza się do niepokojącego wzrostu postawy konsumpcyjnej wśród mas. Dotyczy on właśnie i przede wszystkim elit i tego obszaru sztuki uważanej za wysoką, z którego to od samego progu wieku XX starano się eliminować wartości humanistyczne.
• 51 Jak w ścisku czytać Kanta?, Danuta Sosnowska
  Czy nie jest trochę tak, że jeśli lękamy się, iż "miejsce kultury norm i hierarchii" zajmuje kultura "triumfującej przeciętności", to winne są temu nie tylko demokracja i jej procesy umasowienia? Winne są także elity, które z zachowań takich jak "spontaniczność, zmienność, niepewność, dwuznaczność, nowość", wyliczanych przez Chiaromontego jako przywary i słabości, uczyniły zbiór cnót.
• 60 O wielości elit i demonie "masy", Jerzy Szacki
  Specjaliści to nie "masa" nienawidząca wszelkiej wyższości, lecz nowa elita, narzucająca inną od tradycyjnej hierarchię wartości. I nie ma zaiste powodu, aby ich lekceważyć. Ciekawe zresztą, iż tak często ma się im za złe ten brak ogłady, podczas gdy prawie nikt nie wyrzuca humanistom, że są analfabetami w zakresie współczesnej nauki i techniki.
• 69 Kiedy dół bierze górę, Tadeusz Sobolewski
  Nie interesuje mnie konflikt: elita i tłum - ponieważ nie wiem, kto należy do elity, wiem natomiast, że sam żyję w tłoku. Pasjonuje mnie inna relacja: ja i tłum.
• 76 DZIEDZICTWO PRYMASA
  Rozpalił nam żagiew..., Bohdan Cywiński
• 103 POLOWANIE NA IDEE
  Strażnik tradycji czy wizjoner?, Dyskusja z udziałem Haliny Bortnowskiej, Stanisławy Grabskiej, ks. Adama Bonieckiego, Bohdana Cywińskiego, Wojciecha Wieczorka i Stefana Wilkanowicza
• 121 List Stanisława Stommy
• 122 POWROTY
  Spór o eutanazję coraz głębiej dzieli współczesne społeczeństwa. Także w Polsce nie unikniemy dyskusji na temat legalizacji "śmierci na życzenie". Rozstrzygnięcia prawne powinny być jednak konsekwencją rozstrzygnięć etycznych. Jakie racje przemawiają "za" i "przeciw" eutanazji? Czy linia podziału biegnie tu między wierzącymi a niewierzącymi? W zainicjowanym przez artykuł Jacka Hołówki sporze wzięli w lipcowym "Znaku" udział Barbara Chyrowicz SSpS, Helena Elistein, Tomasz Dangel, Jacek Filek, Tadeusz Gadacz, Włodzimierz Galewicz, Jacek Salij OP, Byron Sherwin i Bogusław Wolniewicz. Dziś dwa kolejne głosy.
• 122 Czy Hiob winien był się zabić, przeklinając Boga?, Karol Tarnowski
• 132 Prawo moralne a eutanazja, Zbigniew Stawrowski
• 143 ZDARZENIA-KSIĄŻKI-LUDZIE
  
• 143 Carl Schmitt i logika władzy, Andrzej Gniazdowski
• 150 Wielokulturowość i tolerancja, Ryszard Legutko
• 158 Chłopięctwo i mizantropia, Henryk Woźniakowski
• 164 Kultura jako projekt, Włodzimierz Maciąg
• 168 Przez Wolanda do Arystotelesa , Janusz Dobieszewski
• 174 Atawistyczne oblicze nowoczesności , Sławomir Buryła
• 180 Summary