70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Egzystencjalne kuglarstwo Gombrowicza

Dominik Sulej dicit: Kosmos jest powieścią kryminalną, ale raczej: eksperymentalną, formalnie nieortodoksyjną. Są w nim, bez dwóch zdań, i zagadka, i winny, ale nie należy ich szukać tam, gdzie zazwyczaj: w ciągu narracyjnych poszlak, które dzięki drobiazgowej lekturze ujawnią wszem wobec, „kto zamordował”.

Autor proponuje projekt innej lektury Kosmosu – takiej, która rozwiązania intrygi upatruje nie w powieściowych faktach, ale w licznych niekonsekwencjach i omyłkach narratora. Prawdziwą zagadką pozostawioną czytelnikom przez Gombrowicza jest świadomość Witolda, który opowieść swoją rozpuszcza w ciągach lapsusów i fabularnych przeinaczeń. W tym sensie Kosmos radykalizowałby koncept, w którym – wedle Borgesa – „narrator, opuszczając lub deformując pewne fakty, popadłby w liczne sprzeczności: pozwoliłyby one (…) czytelnikom (…) na odgadnięcie okrutnej czy banalnej rzeczywistości”. Tak rozumiany Gombrowicz jawi się jako pisarz niesłychanie inwencyjny, po mistrzowsku realizujący strategie pisarskie, które z lęku przed porażką porzucił sam Borges.

Kosmos czytany przez Suleja nie jest jednak tylko literacką zabawką. Owszem, to utwór zesztukowany z rozlicznych parafraz, kryptocytatów i parodystycznych aluzji do europejskiej literatury i filozofii (autor podąża za nimi z imponującą konsekwencją), ale prawdziwą stawką intertekstualnej żonglerki Gombrowicza jest sama jego biografia. Oto jest owa „okrutna czy banalna rzeczywistość” powieści zaszyfrowana w zdecentrowanej świadomości Witolda.

Sulej udowadnia, że choć Gombrowicz nie cenił wysoko „literatury robionej z literatury”, to sam taką literaturę – literacko obłaskawiając swą egzystencję – pisał.

_

Dominik Sulej

Kosmos jako gabinet luster. Psychomachia Witolda Gombrowicza

Universitas, Kraków 2015, s. 236

 

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter