70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

Wolność sumienia

Czy zmienianie stanu świadomości jest grzechem? I czy tylko używki działają w ten sposób? Znane są przypadki uzależnienia od wysiłku fizycznego. A co z tańcem, w którym – jak pisze o. Ksawery Knotz w Poradniku małego grzesznika – zawsze kryje się jakiś element uwodzenia i bliskości cielesnej? Jeśli ktoś się w nim zatraci – dodaje o. Knotz w innym miejscu – może stracić poczucie granicy.

Może, a nie musi. Celowo podkreślam ów probabilistyczny charakter zgubnych skutków omawianych aktywności. Na większość ludzkich spraw można by bowiem spoglądać z perspektywy potencjalnego zła i grzechu, który powstaje na skutek nieodpowiedniego, a w zasadzie nieodpowiedzialnego wykorzystania możliwości, jakie się w nich kryją. Od razu bowiem należałoby wyjaśnić: to nie alkohol sam w sobie jest zły, podobnie jak marihuana czy taniec. Złem (z punktu widzenia moralności) czy grzechem (z punktu widzenia osoby wierzącej) jest konkretny czyn, który np. został dokonany pod wpływem alkoholu. Czy jednak możemy powiedzieć, iż dany czyn jest grzechem zawsze, niezależnie od okoliczności czy stanu świadomości podmiotu go dokonującego?

A zatem, czy taniec, palenie papierosów albo picie wina jest złe? „To zależy” – należałoby odpowiedzieć na większość z pytań poruszanych w Poradniku…, a punkt ciężkości rozważań przenieść na ukazanie, jakimi zasadami moralnymi winniśmy się kierować, aby nasze życie uczynić dobrym i zgodnym z chrześcijańskim ideałem. Mogłoby się wydawać, że te wstępne uwagi tyczą się przede wszystkim sposobu formułowania pytań składających się na Poradnik…, nie zaś udzielanych odpowiedzi. Z drugiej jednak strony, sama forma poradnika wyraża określony sposób patrzenia na moralność.

Książka składa się z pytań ułożonych bez konkretnego klucza. Sprawy poważne i skomplikowane, takie jak: „Czy zmiana płci to grzech?” (rozważa o. Jacek Norkowski OP), „Czy niewybaczanie donosicielom i tajnym współpracownikom jest grzechem?” (ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski) lub: „Czy wykonywanie kary śmierci jest grzechem?” (ks. Jan Sikorski), przeplatają się z lżejszymi zagadnieniami: „Czy granie w totolotka jest grzechem?” (o. Marcin Radomski OFP), „Czy kibicowanie jest grzechem?” (ks. Jarosław Wąsowicz). Poradnik… – o czym informuje Tomasz Terlikowski oraz Sebastian Moryń – ma być pomocą we współczesnym rachunku sumienia. Intencją było więc, jak sądzę, zwrócenie uwagi na te obszary współczesności, które być może pozostają poza obszarem wrażliwości moralnej ludzi, zwłaszcza młodych.
Czy jest to cenna pomoc w rachunku sumienia? Moje wątpliwości są dwojakiej natury. Pierwsza ma charakter bardziej ogólny. Podejście takie kryje w sobie groźbę uwikłania się w jakąś popularną formę manicheizmu, uznającą, że to sam świat, a zwłaszcza świat współczesny, pełny nowych, nierozpoznanych zjawisk, pozwalających starym grzechom ubierać się w nowoczesną szatę, jest zły. A zatem groźbę uznania, że zło tkwi w samym tańcu, alkoholu czy marihuanie, nie zaś w ludzkich czynach. Tymczasem tym, co moim zdaniem jest istotne w podejściu do współczesnych zjawisk, jest pytanie, w jaki sposób odnosić do nich znane zasady moralne. W rozważaniach omawianych kwestii brakło mi nieraz wyraźniejszego wyeksponowania owych zasad, jakimi winni kierować się chrześcijanie. Znajomość i odpowiednio głębokie przemyślenie tychże reguł pozwala większość omawianych spraw ocenić we własnym sumieniu. Owo wyczucie moralne związane z dobrze ukształtowanym sumieniem jest najskuteczniejszym narzędziem w rachunku sumienia. W tym sensie rację ma Terlikowski, gdy podkreśla, że tak naprawdę nie chodzi tu o odkrywanie nowych grzechów, lecz refleksję nad problemami bardzo starymi.

Druga sprawa dotyczy pytania o rolę kazuistyki w moralności. Chrześcijańska refleksja moralna od początku podążała dwiema drogami. Z jednej strony, i to jest moim zdaniem droga fundamentalna, bez której przejścia trudno mówić o dojrzałym chrześcijaństwie, podążała drogą odkrycia wewnętrznej prawdy, z drugiej – refleksji nad zewnętrzną, dogmatyczną stroną wiary i moralności. Początki wiary mogą być różne: wychowanie w określonej tradycji, przyjęcie chrześcijańskich zasad. Jednak bez odkrycia egzystencjalnego źródła wiary, którym jest osobiste spotkanie z Chrystusem, będące doświadczeniem przemieniającym całego człowieka, chrześcijaństwo zawsze pozostaje czymś mniej lub bardziej teoretycznym: zestawem przekonań, dogmatów, światopoglądem.

Namysł nad moralnymi konsekwencjami wyznawanej wiary był obecny już w Kościele pierwotnym. Zmierzał on do określenia ideału chrześcijanina i ustalenia form życia zgodnych z Ewangelią i aktualną sytuacją Kościoła. Wystarczy wspomnieć chociażby Didache, w której moralne pouczenia ujęto w formie „dwóch dróg” – życia i śmierci. Znajdziemy tam konkretne nakazy zaczerpnięte z Ewangelii synoptycznych (np. „błogosławcie tych, którzy was przeklinają”) oraz zakazy (np. „nie zabijaj”, „nie cudzołóż”). Również droga zła, która jest drogą śmierci, zaczyna się od konkretnych wyliczeń: „A oto droga śmierci – droga zła i pełna przekleństwa: zabójstwo, cudzołóstwo, pożądliwość, nierząd, kradzież, bałwochwalstwo, czary (…)”. Podobnym tropem podążali i autorzy późniejsi. Refleksja moralna z czasem coraz silniej wzbogacała się jednak o wątki dotyczące podmiotowych warunków zaistnienia zła i grzechu, obejmujących kwestię wolności i świadomości jako podstawy działania sumienia, a także innych okoliczności, które należy wziąć pod uwagę przy formułowaniu oceny moralnej czynu.

Wszystko to sprawia, że dziś, znacznie wyraźniej niż dawniej, rozumiemy konieczność pogłębiania refleksji nad wewnętrzną treścią wiary, sposobem formowania sumienia. Poradnik… może więc być pomocą w rachunku sumienia, ale dość ograniczoną. Pomijając już to, że najpoważniejsze spośród kwestii poruszanych w książce wymagają solidnego pogłębienia i rozwinięcia, na większość pytań czytelnik będzie musiał poszukać własnej odpowiedzi. Skoro jednak spowiedź dotyczy zawsze mojego własnego życia, czy jest możliwe inne rozwiązanie?

Poradnik małego grzesznika
red. Sebastian Moryń
Wydawnictwo Fronda, Warszawa 2012, s. 176

 
 

Zapisz się do newslettera!

Otrzymasz 35% kod rabatowy na dowolny numer miesięcznika oraz informacje o promocjach, wydarzeniach i spotkaniach autorskich

email marketing zapewnia MailPlanner

Newsletter