|
REFLEKSJE
Chrzest jako rytuał inicjacji (fragment)
MICHAŁ MASŁOWSKI
Czy liturgia chrztu jest rodzajem
dydaktycznej opowieści, która poprzez
symboliczne gesty i formuły
przypominające o fundującym
wspólnotę micie oznacza przyjęcie do
społeczności wiernych, czy też
w sposób egzystencjalnie oczywisty
przemienia adepta, nadając mu nowy
status ontologiczny?
Inicjacja, pomijając znaczenia potoczne,
to koncept antropologiczny odsyłający do
najbardziej uniwersalnego ze wszystkich
rytuałów. Istotnie, tylko w naszej cywilizacji
inicjacja antropologiczna nie występuje
bezpośrednio, choć jej schemat daje
się odkryć w wielu rytuałach przejścia.
W społeczeństwach tradycyjnych występują
dwa typy inicjacji, a raczej dwa
jej stopnie. Pierwszy dotyczy wszystkich i polega na przejściu adepta ze statusu
młodzieńca/dziewczyny do stanu mężczyzny/
kobiety. Jest to inicjacja jako wejście
w dorosłość. Schemat rytualny odsyła
do symboliki śmierci i nowych narodzin.
Struktura – jak we wszystkich rytuałach
przejścia – polega na opuszczeniu stanu
inicjalnego, wejściu w „okres marginesu”3
(zawierającego przeważnie przejścia i próby,
często rzeczywiście niebezpieczne dla
życia) i przyjęciu do stanu nowego. Okres
prób i przejść ma dowieść zdolności młodzieńca/
dziewczyny do pokonania niebezpieczeństw,
a zarazem powoduje wewnętrzną
przemianę. Zazwyczaj ów nowy
status wiąże się z przyjęciem nowego
imienia. Inicjacja taka może się jednak nie
powieść: wtedy kandydat na dorosłego
powraca do stanu nieodpowiedzialnego
młodzieńca. Inicjacja pierwszego stopnia
jest więc rytuałem socjalizacji – przyjęcia do społeczeństwa dorosłych.
Inicjacja drugiego stopnia, tzw. szamańska,
dotyczy tylko nielicznych: szamanów,
wodzów, królów. Struktura rytualna
jest podobna – śmierć i ponowne
narodziny – ale rezultat już inny: wyłączenie ze społeczeństwa. Próby
inicjacyjne polegają na zstąpieniu do piekieł
lub/i wstąpieniu w niebiosa, inaczej
mówiąc: są kontaktem z numinosum danego
społeczeństwa. Po tych przejściach
podmiot inicjacji nie jest już ten sam, gdyż
wciela, uosabia siły nadprzyrodzone; posiada
też przeważnie władzę magiczną
i symboliczną, która uzasadnia panowanie
symboliczne i realne nad członkami
społeczeństwa i która ewentualnie legitylegitymizuje
jego nowe możliwości taumaturgiczne.
Chrzest, bierzmowanie i Eucharystia
należą do chrześcijańskich rytuałów inicjacji.
W jakim znaczeniu? Teologia świadomie
i celowo odcina się od wymiaru
magicznego rytuałów pogańskich. W dodatku
praktyka chrzczenia dzieci nowo
narodzonych zmienia podstawową funkcję
inicjacji tradycyjnej, gdyż nie ma mowy
o wprowadzaniu ich w stan dorosłości,
a tym bardziej o nadawaniu im władzy magicznej.
Jednak uzasadnienie teologiczne
mówi o wprowadzaniu ochrzczonych
do wspólnoty wiernych (ecclesia), a więc
o rodzaju socjalizacji, jak też o wewnętrznej
przemianie i kontakcie z wymiarem
boskim. W uzasadnieniu dyskursywnym
chodzi więc wyraźnie o inicjację antropologiczną,
ale o innej naturze niż w kulturach
tradycyjnych. Przede wszystkim
zanika tu okres prób i przejść wymagających
podmiotowej sprawności i charakteru.
Niemniej symbolika chrztu przywołuje
obrazy symbolicznej śmierci i zmartwychwstania.
W jakiej mierze można
mówić jednak o przemianie wewnętrznej
i o nowej osobowości, gdy dziecko jest raczej
przedmiotem rytuału niż jego podmiotem?
W wypadku chrztu dorosłych
okres przygotowawczy katechumena stanowi
jakiś odpowiednik „marginesu” w rytuale
przejścia, ale poprzedza on sam rytuał,
a nie jest jego składnikiem.
Więcej na łamach listopadowego „Znaku”
Share
Zamów numer
MICHAŁ MASŁOWSKI, profesor
literatury
polskiej na
Sorbonie
(Paris IV), autor
książki Gest,
symbol i rytuały
polskiego teatru
romantycznego.
W następnym numerze:
JA, AFRYKA
POCZĄTEK STRONY |
