W takich to zgoła odmiennych warunkach Polacy wybijali się na niepodległość i rozpoczynali budowanie swoich państw – Drugiej i Trzeciej Rzeczpospolitej – borykając się z syndromem braku ciągłości bytu państwowego oraz będąc obarczonymi (choć nie zawsze świadomymi tego faktu) skutkami wieloletniego zniewolenia. Na tle odmiennych okoliczności cechy trwałości wykazywało położenie geopolityczne Polski, choć w 1989 roku i kilku następnych latach, upajając się nieco wizją nowego europejskiego ładu, nie poświęcano zbyt wiele uwagi problemom, jakie może ono generować. Trzeba chyba też się zgodzić, że w obu tych momentach dziejowych, mimo wszystkich dążeń i nadziei, niepodległość przychodziła nagle – trzeba więc było improwizować. Szczególnie uwidoczniło się w 1989 roku, ale nawet siedemdziesiąt lat wcześniej żartowano: „ni z tego, ni z owego mamy Polskę od pierwszego”. Wreszcie w obu wypadkach odzyskanie niepodległości było wynikiem korzystnego splotu dwóch okoliczności. Pierwsza, mająca charakter zasadniczo niezależny od polskich działań, to kryzys bądź upadek zewnętrznych źródeł opresji (mocarstw zaborczych w 1918 roku, Związku Radzieckiego i całego systemu komunistycznego na początku lat 90.). Druga (choć dla wielu zasadnicza) to wysiłki na jej rzecz samych Polaków. W sierpniu 1914 roku niewielu było rodaków wierzących w możliwość szybkiego odzyskania niepodległości, gotowych przelewać dla niej krew lub pracować, jednak w listopadzie 1918 roku stanowili oni już zdecydowaną większość. Był to pierwszy i najważniejszy rezultat działań podejmowanych w latach I wojny światowej przez obozy Piłsudskiego i Dmowskiego (inne ich efekty były już o wiele skromniejsze). W drugim przypadku przekonanie o zależności PRL od Moskwy było mocno ugruntowane i nawet osoby o najbardziej buntowniczych charakterach, snując marzenia o wolnej Polsce, rzadko były zdolne do przełamania tego paradygmatu.