Miesięcznik ZNAK, maj 2009: "Piękna Dwudziestoletnia. 1989

SIW ZNAK

E-MAIL

MAJ 2009, NUMER 648

Lista mailingowa
Jeżeli chcesz otrzymywać aktualne informacje o nowościach w miesięczniku ZNAK i wydarzeniach organizowanych przez SIW Znak wpisz swój e-mail.

REFLEKSJE

Piękno zbawi świat (fragment)

ETIENNE BARILIER

Może piękno nie zbawia świata, lecz obdarza nas owym pragnieniem doskonałości, czy też skromniej: pragnieniem lepszego, bez którego to pragnienia świat byłby bezsprzecznie zdany na zgubę.

„Piękno zbawi świat” – to niezwykłe stwierdzenie wyszło spod pióra Dostojewskiego, a dokładnie z ust księcia Myszkina, głównego bohatera Idioty. Stwierdzenie niezwykłe i zadziwiające. Brzmi zarazem jak paradoks i zagadka, a każde ze składających się na nie słów, koncepcji i wynikających z nich przekonań wymaga osobnego wyjaśnienia.

Co znaczy „piękno”? Co oznacza wyrażenie „zbawić świat”? I jaki może istnieć między nimi związek?

Zacznijmy od wyrażenia „zbawić świat”. Nie jest ono oczywiste i ma sens jedynie w nawiązaniu do chrześcijańskiej wizji świata, a Dostojewski świadomie kreował bohatera Idioty na swego rodzaju nowego Chrystusa. Jeżeli świat potrzebuje zbawienia, oznacza to, że narażony jest na zgubę w religijnym znaczeniu tego słowa. Aby dostrzec wyjątkowość stwierdzenia Dostojewskiego, wystarczy porównać je do często współcześnie używanego sloganu „ratować planetę”. O ile dzisiaj nie słyszymy już o „zbawieniu świata”, o tyle „ratowanie planety” jest wszechobecne w różnych współczesnych mediach. Dzieli jednak te dwa określenia przepaść, a poglądy Dostojewskiego są bardzo odległe od dominujących dziś idei. Ekologiczna idea ratowania planety zastąpiła religijną i metafizyczną koncepcję zbawienia. Tak więc określenie „zbawienie świata” może wydawać się dzisiaj przestarzałe, wręcz niestosowne. Czy w ogóle idea wyrażona takimi słowami ma jeszcze prawo bytu w XXI wieku, przynajmniej w świecie zachodnim?

To, co odnosi się do kwestii duszy i zbawienia, dotyczy także „piękna”. Przed podjęciem próby zdefiniowania go musimy przyznać, że jest to słowo, które trudno nam wypowiadać. Oczywiście, często posługujemy się przymiotnikiem „piękny”, natomiast rzeczownika „piękno” używamy rzadziej, a praktycznie nigdy w sensie absolutu, jedynego i niepodważalnego. Oczywiście nie odmówimy muzyce Mozarta przywileju określenia mianem piękna, podobnie jak malarstwu Michała Anioła, nie mówiąc o piękności aktorki chińskiej Gong Li czy, jeśli ktoś woli, aktorki tajwańskiej Hsu Chi. Ale z „pięknem” jako ideą, jako ideałem, a przede wszystkim jako rzeczywistością, która obejmuje te wszystkie poszczególne piękna czy piękności, czujemy się nieswojo i nie umiemy o nim mówić. A przecież Dostojewski to właśnie „piękno” ma na myśli. Książę Myszkin nie mówi o pięknie czy urodzie tej czy innej kobiety, tego czy innego dzieła sztuki. Mówi krótko o „pięknie”, które zbawi świat.

Powody, dla których obawiamy się mówić o „pięknie” w naszym wieku żelaza, są bardzo złożone i długo trzeba by je tłumaczyć. Lecz przyczyna, o której chcę wspomnieć, wydaje mi się bardzo prosta, wręcz oczywista: nauczono nas, czy też myślimy, że nas nauczono, iż wszystko jest względne. To, co jest piękne dla jednej osoby, nie jest takie dla innej. Także to, co jest dobre dla jednych, nie jest takie dla innych. W gruncie rzeczy o gustach i kolorach nie należy dyskutować. Odwoływanie się do pojęcia „piękna” wydaje się nam nieskromne, niestosowne, zarozumiałe, ograniczone i naiwne. Co się tyczy Dobra, przyznamy, po cichu, że zbrodnia nie jest korzystna dla nikogo i pod żadną szerokością geograficzną; jeżeli chodzi o Prawdę, zgodzimy się, z nożem na gardle, że na poziomie morza woda wrze w temperaturze 100 stopni powyżej zera, a nie poniżej. Koniec końców przyznamy, że różne piękna i piękności istnieją, natomiast nie ma jedynego piękna. W takim razie po co o nim mówić? Jaki może być sens zdania wypowiedzianego przez księcia Myszkina: „Piękno zbawi świat”?

Więcej na łamach majowego „Znaku”

Zamów numer

ETIENE BARILIER, szwajcarski pisarz i eseista.