Miesięcznik ZNAK, luty 2009: "Niepełnosprawni umysłowo uczą mądrości"

SIW ZNAK

E-MAIL

LUTY 2009, NUMER 645

Lista mailingowa
Jeżeli chcesz otrzymywać aktualne informacje o nowościach w miesięczniku ZNAK i wydarzeniach organizowanych przez SIW Znak wpisz swój e-mail.

REFLEKSJE

Nie ufam teologom (fragment)

Z ADAMEM ZAGAJEWSKIM

rozmawia Szymon Hołownia

Z moich lektur wynoszę wrażenie, że teologia jest pewnym pogwałceniem tajemnicy. Spokój, z jakim teolodzy tłumaczą, w co powinniśmy wierzyć, jest dla mnie bardzo dziwny. Sztuka ma to do siebie, że nie stara się zlikwidować tej tajemnicy.

Czy poeta może opisać śmierć? Czy poezja, która – jak pisze Pan w jednym ze swoich wierszy – jest poszukiwaniem blasku, może tego w ogóle dotknąć?

Myślę, że może, choć sam nigdy tego nie potrafiłem. Wydaje mi się, że musi to płynąć z bardzo głębokiego doświadczenia, a tak się składa, że nie tylko jeszcze sam nie umarłem, ale także nie byłem przy niczyjej śmierci. Jest jednak znamienne, że na przykład Rilke, który był mistrzem mówienia o śmierci i medytacji nad jej sensem, w ostatnich tygodniach i dniach swojego życia zamilkł. Kiedy trafił do szpitala, nie chciał nawet wiedzieć, na co choruje i nigdy nie pytał o to lekarzy. Ta anegdota zapewne nie wskazuje żadnej reguły generalnej, niemniej, jak sądzę, mówi coś istotnego o poezji.

Dlaczego zamilkł? Czy dlatego, że szukamy sensu, dopóki dotyczy on innych? Ja sam wielokrotnie miałem okazję być przy śmierci człowieka i miałem wtedy poczucie, iż jest to doświadczenie tak nieprzekładalne na cokolwiek innego, że być może w ogóle nie można o nim mówić. Czy poezja jest w stanie dostarczyć sens człowiekowi cierpiącemu?

To bardzo trudne pytanie. Jest taki wiersz Czesława Miłosza pochodzący z cyklu Głosy biednych ludzi, pod tytułem Biedny poeta. Rozpoczyna się on następująco: „Pierwszy ruch jest śpiewanie, swobodny głos napełniający góry i doliny,/ pierwszy ruch jest radość, ale ona zostaje odjęta”. Przytaczam ten fragment dlatego, że nie chciałbym, byśmy w naszej rozmowie zapomnieli, że poezja bierze swój początek z radości. Co prawda, jak mówi Miłosz, później radość ta może zostać odjęta, niemniej to właśnie w niej znajduje się źródło sensu w poezji. Chodzi o uczucie bezinteresownej i chyba niemożliwej do zracjonalizowania radości.

Oczywiście poezja, która byłaby wyłącznie radością, pozostawałaby niezrozumiała dla większości śmiertelników, ponieważ w świecie jest jej raczej niewiele. Byłaby też egzaltowana, niedobra, pozbawiona dramatyzmu. Ale mimo to trudno pojąć poezję bez tego, o czym mówi Miłosz – „pierwszy ruch jest śpiewanie”. Cierpienie i śmierć to najdalsze granice, do jakich jest ona w stanie dotrzeć. Dlatego mówiłem o Rilkem. Moja intuicja jest taka, że w sprawach najpoważniejszych sztuka znika. Że sztuka, która dla wielu ludzi, a także dla mnie osobiście, jest czymś bardzo ważnym, w sytuacji cierpienia traci na wartości i raczej nie jest w stanie nam pomóc. Wydaje mi się, że w takich sytuacjach jesteśmy zawsze samotni i nadzy. Być może jest ona w stanie pomóc, kiedy horror związany z bezpośrednim doświadczeniem zelżeje. Natomiast w momentach najsilniejszego cierpienia raczej nie możemy liczyć na sztukę. Ktoś, kto bardzo cierpi, nie pójdzie do opery. W konstatacji tej kryje się coś bardzo przykrego.

Więcej na łamach lutowego „Znaku”

Zamów numer

ADAM ZAGAJEWSKI, poeta, eseista, krytyk, wykładowca w Committee on Social Thought (University of Chicago).