|
TEMAT MIESIĄCA:
J.M. Coetzee w świecie bez łaski
Wyznania i podwójne
myśli: Tołstoj, Rousseau,
Dostojewski (fragment)
J.M. COETZEE
Śledzę tu losy kilku świeckich spowiedzi, fikcyjnych
i autobiograficznych, których autorzy zmagają się
z pytaniem lub uchylają się od pytania, jak nie
oszukując siebie, poznać prawdę o sobie i jak
doprowadzić wyznanie do końca będącego świeckim
odpowiednikiem rozgrzeszenia (jakkolwiek autorzy
je rozumieją).
W drugiej księdze Wyznań Augustyn wspomina, jak w młodości
ukradł z kolegami gruszki z ogrodu sąsiada, przywłaszczając sobie owoce
nie dla ich smaku (chłopcy rzucili je później świniom), lecz dla przyjemności
płynącej z popełnienia czynu zakazanego. Zastanawia się, co
skłoniło go „do tak bezinteresownego zła. Jak to się stało, że do zła
skusiło [go] samo tylko zło”, dlaczego dążył „nie przez hańbę ku czemuś,
lecz ku samej hańbie tylko” i dlaczego „wstydzimy się nie być bezwstydni”.
W minionym czasie, o którym opowiadają Wyznania, kradzież napełnia
serce młodego Augustyna wstydem. Chłopięce serce jednak (we
wspomnieniach dojrzałego mężczyzny) pragnie właśnie owego wstydu. A świadomość, że serce chce poznać wstyd, nie zawstydza (nie temperuje)
serca – przeciwnie: uzmysłowienie sobie haniebności własnego pragnienia
zadowala chęć doznania wstydu i zarazem wzmacnia jego poczucie.
Poczucie to zaś dostarcza zadowolenia, a jednocześnie jawi się
w badaniu własnego wnętrza (jeśli się jawi) jako źródło dalszego wstydu
– i tak bez końca.
„Na polach (…) pamięci, w pieczarach jej niezliczonych i przepaściach”
trwa w dojrzałym mężczyźnie wstyd. „Nie do
rozplątania jest ten węzeł – tak zawikłany, tak splątany, a przy tym tak
wstrętny, że wolałbym już o nim nie myśleć” (II, 10, s. 66). Augustyn
jest naprawdę w trudnej sytuacji. Chciałby wiedzieć,
co wywołało gmatwaninę zapamiętanego
wstydu, co jest jej powodem, lecz gmatwanina nie
ma granic, a badanie własnego wnętrza potrzebne,
aby dotrzeć do jej początków, wymaga przebycia
nieskończonej liczby etapów. Jeśli jednak Augustyn nie zmierzy
się z przyczyną, z której wyniknął jego haniebny czyn, nie zazna spokoju
w swoim wnętrzu.
Wyznanie jest jednym z elementów sekwencji: przewinienie, spowiedź,
skrucha i rozgrzeszenie. Rozgrzeszenie oznacza koniec zdarzenia,
zamknięcie pewnego rozdziału, wyzwolenie spod presji pamięci.
W tym sensie jest nieodzownym celem każdej spowiedzi – sakramentalnej
i świeckiej. Przewinienie natomiast nie ma pierwszorzędnej wagi.
W opowieści Augustyna przewinieniem jest kradzież gruszek, lecz wyznania
wymaga coś, co kryje się za tą kradzieżą: prawda o samym sobie,
jeszcze Augustynowi nieznana. Opowieść o gruszkach jest więc wyznaniem
podwójnym, Augustyn bowiem wyznaje coś, o czym wie (czyn),
oraz coś, o czym nie wie: „Wyznam, co o sobie wiem, jak też wyznam,
czego o sobie nie wiem. (…) Czego zaś nie wiem, to tak długo będzie mi
nieznane, aż moje ciemności staną się przed Twoim obliczem jak południe”
(X, 5, s. 280). Prawda o samym sobie, która zakończy poszukiwania
wewnętrznej przyczyny tego, co nie w porządku – twierdzi Augustyn
– pozostanie niedostępna do introspekcji.
Więcej na łamach grudniowego numeru „Znaku”
Zamów numer
J.M. COETZEE, pisarz, eseista, krytyk literacki, literaturoznawca,
ur. 1940 w Kapsztadzie, dwukrotnie wyróżniony nagrodą Bookera, noblista
(2003). Od roku 2002 mieszka w Australii, gdzie związany jest
z University of Adelaide. Wydał następujące utwory literackie: Dusklands
(1974), In the Heart of the Country (1977, polski przekład: W sercu
kraju), Waiting for the Barbarians (1980, polski przekład: Czekając na
barbarzyńców), Life & Times of Michael K. (1983, polski przekład: Życie
i czasy Michaela K.), Foe (1986, polski przekład pod takim samym tytułem),
Age of Iron (1990, polski przekład: Wiek żelaza), The Master of
Petersburg (1994, polski przekład: Mistrz z Petersburga), Boyhood. Scenes
from Provincial Life 1 (1997, polski przekład: Chłopięce lata. Sceny
z prowincjonalnego życia 1), Disgrace (1999, polski przekład: Hańba),
The Lives of Animals (1999, polski przekład: Żywoty zwierząt), (2002, polski przekład: Młodość. Sceny
z prowincjonalnego życia 2). Elizabeth Costello (2003, polski przekład
pod takim samym tytułem), Slow Man (2005, polski przekład: Powolny
człowiek), Diary of a Bad Lear (2007). Jest też autorem następujących
książek eseistycznych: White Writing (1988), Doubling the Point (1992),
Giving Offense (1996), Stranger Shores (2001), Inner Workings: Literary
Essays 2000–2005 (2007).
POCZĄTEK STRONY |
otrzymywać aktualne informacje o nowościach w miesięczniku ZNAK i wydarzeniach
organizowanych przez SIW Znak wpisz swój e-mail.
