Miesięcznik ZNAK, październik 2007: "Stare herezje w dzisiejszym Kościele"

SIW ZNAK

E-MAIL

PAŹDZIERNIK 2007, NUMER 629

Lista mailingowa
Jeżeli chcesz otrzymywać aktualne informacje o nowościach w miesięczniku ZNAK i wydarzeniach organizowanych przez SIW Znak wpisz swój e-mail.

ZDARZENIA – KSIĄŻKI – LUDZIE

Wokół filozoficznych zmagań ze złem

(fragment)

KRZYSZTOF STACHEWICZ

Aleksander Bobko,
Myślenie wobec zła.
Polityczny i religijny wymiar myślenia w filozofii Kanta i Tischnera,
Instytut Myśli Józefa Tischnera, Kraków–Rzeszów 2007, ss. 381

Zło to rzeczywistość bogata i wewnętrznie złożona. Złem jest cierpienie niewinnych, choroby, moralna nieodpowiedzialność, klęski żywiołowe, bieda, głód etc. Zło jawi się jako przestrzeń więdnięcia człowieka, przestrzeń niemożności realizacji człowieczeństwa. Etosem osoby ludzkiej jest wszak dobro, wymiar agatyczny. W dobru i poprzez dobro człowiek staje się sobą i przynosi owoc. Dobro jest też naturalną przestrzenią międzyludzką. Zło jawi się zatem jako anty-etos człowieka, przestrzeń radykalnego niszczenia nerwu człowieczeństwa. Zło stanowiło i stanowi wyzwanie dla myśli filozoficznej (już od presokratyków), sztuk plastycznych (przykładem twórczość Francisa Bacona czy Jerzego Nowosielskiego), literatury (Fiodor Dostojewski czy biegunowo Jean Genet) czy myślenia teologicznego i religijnego (św. Augustyna prywacyjna koncepcja zła). W perspektywach teologicznych problem zła skonfrontowany z dobrem wszechmocnego Boga przybiera postać teodycei – próby usprawiedliwienia Boga w kontekście istniejącego w świecie zła. Strategie myślowego radzenia sobie ze złem dadzą się sprowadzić do kilku paradygmatów. Zło można negować, wskazując na jego pozorność, można je ubytowić i budować dualistyczne wizje rzeczywistości, można wskazywać na jego naturę prywacyjną (zło jako brak dobra w klasycznych ujęciach metafizycznych). W kontekście teodycealnym próbuje się wskazywać na potrzebę zła dla istnienia większego dobra w świecie, konieczność zła w kontekście wolności stworzenia, ograniczoną wszechmoc Boga (np. w Whiteheadowskiej myśli procesualnej) lub – choćby w duchu późnego Schellinga – rozwiązać zagadnienie poprzez wskazywanie na zmaganie się Boga ze złem niejako w Nim samym. Zło jawi się jako jeden z najtrudniejszych problemów, przed jakimi staje duch ludzki. Klasyczna formuła mysterium iniquitatis wskazuje na misteryjny, apofatyczny wymiar zła, i to także w perspektywie myślenia ściśle teologicznego.

Najnowsza książka Aleksandra Bobki już na poziomie tytułu wpisuje się w odwieczne zmagania myślowe ze złem. Analizy przedstawione w książce idą tropem zarysowanym głównie przez filozofię krytyczną Kanta. Wybór myśliciela-przewodnika nie jest przypadkowy. Kant jest przedstawicielem Oświecenia, epoki, która swą wiarą w rozum i postęp obiecywała przyszłym pokoleniom szczęście i stan wolny od zła. Pisał Bronisław Baczko: „Zdaniem Oświecenia, zło nie ma w historii trwałych podstaw, ponieważ dzieje nie zostały u swych początków napiętnowane przez grzech pierworodny i upadek pierwszych rodziców”. Usunięcie zła jest zatem kwestią racjonalnego uporządkowania życia zarówno w perspektywie jednostkowej, jak i zbiorowej. Rozum posiada moc wyeliminowania zła – dalekie echo sokratejskiego intelektualizmu moralnego zdaje się pobrzmiewać w tych deklaracjach. Oświecony rozum doprowadził jednak zło do tak monstrualnych rozmiarów i form, że śmiało można mówić o upadku tego projektu oświeceniowego. Pytanie o powody upadku jest postawieniem problemu zła w całej ostrości zagadnienia. Kant, poza tym, to myśliciel, który zdecydowanie wpłynął na kształt współczesnej filozofii i kultury umysłowej świata zachodniego. Drugi z myślicieli przywołanych w podtytule, Józef Tischner, jest dopuszczony do głosu w dużo mniejszym zakresie. To filozof osadzony w diametralnie odmiennych współrzędnych dziejowych. Czas, w jakim żył, to czas utraty wiary w organizującą moc rozumu, w postęp moralny człowieka, a nawet w samego człowieka. Tischner swe myślenie żywił tradycją fenomenologiczną, hermeneutyczną oraz filozofią Lévinasa. Pójście tropami tak różnych myślicieli jest pomysłem oryginalnym i umożliwiającym spojrzenie na fenomen zła z różnych perspektyw – w jakimś sensie sprzecznych, w jakimś dopełniających się.

Tematem pierwszoplanowym Myślenia wobec zła... jest myślenie w ogóle i zderzenie myślenia ze złem jako szczególnie interesujący topos namysłu nad myśleniem. Książka składa się z czterech rozdziałów podzielonych na podrozdziały i paragrafy. Rozdział pierwszy (Problem myślącego podmiotu) rekonstruuje strukturę podmiotu myślenia, która zarysowana na poziomie intuicyjno-metaforycznym przez św. Augustyna, a w czasach nowożytnych przez Kartezjusza uzyskała wyraz systemowy w filozofii krytycznej Kanta. Istotą tego paradygmatu jest, według Bobki, relacja zwrotności myślącego podmiotu – ustosunkowywanie się myślącego podmiotu do samego siebie. Tym tropem pójdzie Hegel, Nietzsche czy egzystencjalizm (a co z Husserlem i jego koncepcją podmiotowości?). Rozdział drugi (Podmiot w perspektywie dobra i zła) kreśli swoistą bezradność myślenia nowożytnego w stosunku do zła i wskazuje na myślenie religijne jako jedynie możliwe wyjście z tego impasu. Nie zostaje tu postawiony problem przedmiotowego podejścia do zła choćby w ramach klasycznej metafizyki chrześcijańskiej. Szkoda, bo problem myślenia religijnego najczęściej jest uwikłany w tego typu metafizykę i wywołując ten typ myślenia, przywołuje się poniekąd zaplecze metafizyki rozumianej jako ogólna teoria bytu. Kolejny rozdział (W stronę myślenia religijnego) poszukuje – na kanwie tropów myślowych Kanta i Tischnera – nowej formuły myślenia o charakterze religijnym zdolnego do myślenia zła. Ostatni rozdział (W poszukiwaniu nowego paradygmatu myślenia) kreśli rudymenty myślenia intersubiektywnego („religijnego”), które nie podzieli słabości myślenia podmiotowego („politycznego”).

Więcej na łamach październikowego numeru „Znaku”

Zamów numer

KRZYSZTOF STACHEWICZ, ur. 1966, dr hab. filozofii, mgr historii i teologii, adiunkt w Zakładzie Filozofii Chrześcijańskiej UAM. Publikował m.in. w: „Ethosie”, „W drodze”, „Etyce”, „Kwartalniku Filozoficznym” i „Ruchu Filozoficznym”. Ostatnio wydał: Problem ugruntowania moralności. Studium z etyki fundamentalnej (2006).

POCZĄTEK STRONY

Szukaj na stronach Wydawnictwa ZNAK