Miesięcznik ZNAK, czerwiec 2007: "Szkoła przymusu czy szkoła dialogu?"

SIW ZNAK

E-MAIL

CZERWIEC 2007, NUMER 625

Lista mailingowa
Jeżeli chcesz otrzymywać aktualne informacje o nowościach w miesięczniku ZNAK i wydarzeniach organizowanych przez SIW Znak wpisz swój e-mail.

TEMAT MIESIĄCA:

Szkoła przymusu czy szkoła dialogu?

Domena sumienia, czyli o odpowiedzialności

(fragment)

WITOLD BOBIŃSKI

Najbardziej kompetentną instancją, przed którą nauczyciel zdaje sprawę ze swoich działań i weryfikuje swą zawodową (i ludzką) odpowiedzialność, jest on sam – jego sumienie.

Kiedy mowa o odpowiedzialności zawodowej, na myśl przychodzi często profesja nauczyciela, a częściej jeszcze – lekarza czy kierowcy. W przypadku dwóch ostatnich zawodów ową odpowiedzialność sprecyzować stosunkowo łatwo – lekarz powinien przywrócić pacjenta do zdrowia, a przynajmniej mu nie zaszkodzić, natomiast kierowca ma bezpiecznie dowieźć pasażerów do miejsca przeznaczenia. Cel działania jednego i drugiego – jasny i niewątpliwy – wskazuje zakres odpowiedzialności. Łatwo więc sprawdzić, czy lekarz bądź kierowca sprostali jej wymaganiom, realizacja celu jest bowiem praktycznym wyrazem postawy odpowiedzialności. Jak jednak wyznaczyć zakres odpowiedzialności nauczyciela, jeśli mnogość celów edukacyjnych i zadań szkoły układa się w litanię sformułowanych w dydaktycznej nowomowie zapisów podstawy programowej i innych dokumentów oświatowych? Według jakich kryteriów oceniać postawę nauczyciela, by określić ją jako mniej lub bardziej odpowiedzialną? Kto jest uprawniony, by takiej oceny dokonać?

Etymologicznie „odpowiedzialność” wywodzi się od czasownika „odpowiadać”. Być odpowiedzialnym to znaczy świadomie udzielić odpowiedzi na wyzwania, które przynosi rzeczywistość – zwłaszcza w tym jej wymiarze czy obszarze, który został mi powierzony. Być odpowiedzialnym to znaczy ponosić konsekwencje czynów i zachowań, które w sposób świadomy stały się moim udziałem. Takie rozumienie pojęcia wydaje się trafne i uniwersalne, podkreśla bowiem dialogiczność postawy człowieka wobec świata, aktywny, dynamiczny wymiar egzystencji. Owo „danie odpowiedzi” – prócz tego, iż dokonuje się w sposób świadomy – wspierać się powinno na fundamencie decyzji podjętej w warunkach wolności: oto w wolny i nieprzymuszony sposób deklaruję, iż gotowy jestem poręczyć swoją osobą za los powierzonego mi skrawka naszego świata, za fragment dostępnej mi rzeczywistości. W sytuacji nauczyciela taka deklaracja brzmi nadzwyczaj poważnie.

Gdyby z uwagą wczytać się w dokumenty oświatowe określające cele kształcenia i wychowania, zadania szkoły, standardy wymagań, przepisy i regulaminy dotyczące szkolnego życia, należałoby się mocno zastanowić nad podjęciem pracy nauczyciela. Zakres odpowiedzialności wydaje się ogromny, obejmujący ją obszar – niezwykle zróżnicowany (od opieki nad rozwojem emocjonalnym do odpowiedzialności finansowej za organizację wycieczki), dostępne środki i sposoby działania – ułomne i ograniczone, zaś opór materii – niezmierzony. Wszak lekarz czy kierowca mogą przynajmniej liczyć na spolegliwość i współpracę, nauczyciel z założenia wchodzi w stan konfliktu, napięcia, czasem w sytuację walki czy otwartej wojny. Jednocześnie jest świadom wyraźnej nierówności w owej konfrontacji z uczniami – nie może przecież posunąć się do działań nieetycznych, nawet jeśli takie sposoby postępowania wykorzystują w relacji z nauczycielem jego wychowankowie. Tak jak w obszarze swojego przedmiotu nauczyciel musi być nieustannie kilka kroków przed uczniami, tak w sferze relacji interpersonalnych, kontaktu z grupą, musi przyjąć postawę pozostawania „krok w tył” – na równi określaną przez stanowczość i konsekwencję, jak i wyrozumiałość, opanowanie, życzliwość. To z pewnością wyzwanie dla charakteru.

Więcej na łamach czerwcowego numeru „Znaku”

Zamów numer

WITOLD BOBIŃSKI, dr polonistyki, adiunkt na Wydziale Polonistyki UJ. Autor kilku serii podręczników.