ZDARZENIA - KSIĄŻKI - LUDZIE

W poszukiwaniu Zeitgeistu

(fragment)

PAWEŁ TARANCZEWSKI

Anna Burzyńska, Michał Paweł Markowski,
Teorie literatury XX wieku. Podręcznik,
Wydawnictwo Znak, Kraków 2006, ss. 596

Piszę tę recenzję z mojego własnego kąta malarza. Malarz recenzuje teorie literatury? Kto mu na to pozwala? Redakcja „Znaku”. Co mu na to pozwala? Może owo odejście od czystości… Może także przekonanie malarza Pawła Taranczewskiego o analogii rządzącej Zeitgeistem. O tym, że sztuki ze sobą korespondują, jakoś do siebie odsyłają, że Święto wiosny Strawińskiego powstało z tego samego ducha, co malarstwo Matisse’a, a Ulisses Joyce’a z tegoż ducha, co obrazy kubistyczne Picassa czy Braque’a...

Książka układa się w sekwencję odsłaniającą rozwój teorii literatury przebiegający po innych jeszcze krętych liniach. Oplata się on wokół rozumienia dzieła sztuki i dzieła sztuki literackiej, odróżnienia dzieła od piśmiennictwa, krąży wokół pytania – czy takie odróżnienie jest w ogóle możliwe?

Krąży też książka wokół dwudziestowiecznych teorii lektora i lektury, rozumienia dzieła i jego wykładni, zajmuje się wreszcie – wspominaną już – kluczową dla teorii literatury kwestią pojmowania języka, bo wiedzą autorzy Teorii…, że od tego, jak pojmiemy wszystkie warstwy czy składowe języka (sens, znaczenie!), zależy waga literatury i jej rola w kulturze. To dzięki owym wątkom przewodnim książka jest jednością, a nie tylko dzięki tematowi – i faktowi, że okres, którym się zajmuje, już został zamknięty.

Ponadto książka unaocznia – jakby mimochodem – międzyteoryjne krążenie pytań, pomysłów, koncepcji; omawiane teorie to właśnie owe manifestacje Zeitgeistu wieku XX. Nie tak dawno nikt by nawet nie próbował zestawiać pisarstwa Zoli z dramatami muzycznymi Wagnera, dziś Bohdan Pociej widzi między nimi związki, o czym pisze w swej książce o Wagnerze. Filiacje i przepływ idei między odległymi, jak się zdawało, zjawiskami widoczne są coraz lepiej.

Książka to także historia teorii sztuki wieku XX widziana przez pryzmat teorii literatury. Podziw budzi wszechstronna i głęboka erudycja autorów, co dziś rzadkie: umiejętność streszczenia i porównania heterogenicznych i idiogenicznych teorii oraz odróżnienie jednych od drugich. Nie umiem powiedzieć, czy trafnie streścili zebrane w tomie teorie, to niemożliwe, musiałbym się znać na wszystkim. Czytając, byłem jednak głęboko przekonany, że tak. Ponadto Michał Paweł Markowski chyba lubi hermeneutykę i Derridę, a duch jego między nimi rozpięty – widać to ze sposobu referowania: z sympatią. O innych pisze z niepokojem, obojętnie, a czasem niechętnie. Podręcznik mówi więc coś o upodobaniach jego autorów.

Chwalić trzeba konstrukcję całości, zestawienia bibliograficzne, wspomnianą tablicę chronologiczną, także „słownik” w „kapsułkach” czy „okienkach”, który wplata się w główny nurt wywodu.

Autorzy pokazują, że teorie literatury wiążą się z filozofiami. Typ związku ustalmy jako pokrewieństwo wewnątrz Zeitgeistu. Bo że nie jest to pochodność – wiadomo, ale czy to zależność, zawisłość?

Do podręcznika dodali autorzy antologię! Antologię można krytykować jedynie ze swego własnego punktu widzenia. Ktoś może mieć pretensje o to, że zamieszczono teksty, jego zdaniem, nieistotne lub że nie zamieszczono tekstów – także jego zdaniem – istotnych dla badanego okresu. Na szczęście nie jestem teoretykiem literatury, a moje ogólne (ogólnikowe?) wykształcenie humanistyczne pozwala mi podziwiać i trud (heraklesowy!) wyboru, i jego efekty.

Chowałem się na formalizmie w malarstwie, dotknął mnie totalitaryzm i paternalizm abstrakcji, totalitaryzm i paternalizm galerii, jestem z wami, M&B! Ale… Mam pytania, pytania ignoranta – niektóre skierowane do autorów, większość do omawianych teorii.

Więcej na łamach majowego numeru „Znaku”

Zamów numer

PAWEŁ TARANCZEWSKI, ur. 1940 r. w Krakowie, malarz i rysownik, filozof, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Wydał m.in. O płaszczyźnie obrazu (1992).

POCZĄTEK STRONY