70 lat tradycji. Inspirujemy Prowokujemy Dyskutujemy

W matni uprzedzeń i stereotypów

W ocenie współczesnych relacji polsko-rosyjskich nadal niezwykle aktualna zdaje się teza polskiego noblisty Czesława Miłosza o wzajemnej niechęci i nienawiści obu narodów. Ta smutna konstatacja nie odpowiada jednak na pytanie o przyczynę tej wrogości.

Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan pomaga zrozumieć źródła nieporozumień między Polakami i Rosjanami. Książka podsumowuje naukowy projekt „Wzajemne uprzedzenia między Polakami i Rosjanami”, w ramach którego ukazały się m.in.: zbiorowa monografia Dusza polska i rosyjska. Spojrzenie współczesne, a także w polskiej i rosyjskiej wersji językowej Dusza polska i rosyjska (od Adama Mickiewicza i Aleksandra Puszkina do Czesława Miłosza i Aleksandra Sołżenicyna). Materiały do katalogu wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan; socjologiczne i psychologiczne studium o polskim i rosyjskim „zaprogramowaniu kulturowym” pt. Polacy i Rosjanie – przezwyciężanie uprzedzeń; tom Komunizm w Rosji i jego polskie interpretacje; publikacja Moskwicin-Moskal-Rosjanin w dokumentach prywatnych. Portret. Wydano również tłumaczenie Idei rosyjskiej Władimira Sołowjowa, oraz Wiktora Jerofiejewa Encyklopedię duszy rosyjskiej. Romans z encyklopedią.

Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan uwidacznia, jakie wydarzenia historyczne i jakie pojęcia stanowią kość niezgody między tymi narodami. Są one wytłuszczone w kolejnych tekstach i całościowo skatalogowane w indeksie książki. Warto wspomnieć również o dołączonej do książki płycie CD zawierającej obszerną bibliografię, której tematy koncentrują się wokół zagadnień poruszanych w tomie – np. „Polska i Polacy w literaturze rosyjskiej”, „Rosja i Rosjanie w publicystyce polskiej po 1989 r.”, „Polacy o rosyjskim prawosławiu”, „Polak i Polska w rosyjskiej i radzieckiej karykaturze”.
Kluczem do kompleksowej analizy wzajemnych nieporozumień między Polakami a Rosjanami jest świadomość odmiennego „zaprogramowania kulturowego” obu narodów. Jak zauważył przywołany w tekście Andrzeja de Lazariego rosyjski filozof Nikołaj Bierdiajew – „starej kłótni w rodzinie słowiańskiej, kłótni Rosjan i Polaków, nie da się wytłumaczyć jedynie zewnętrznymi siłami historii i przyczynami czysto politycznymi (…). To przede wszystkim waśń dwóch dusz słowiańskich, pokrewnych językowo i antropologicznie, a zarazem tak różnych, niemal przeciwstawnych, nie do pogodzenia, nie potrafiących się porozumieć” (s. 16).

Polacy nie rozumieją pokory Rosjan wobec władzy, Rosjanie zaś „polski honor” utożsamiają z pychą i zadufaniem. My cenimy zachodni indywidualizm i demokrację, Rosjanie natomiast zorientowani są na kolektywizm, a idealnym systemem rządzenia wciąż jest dla nich autokracja. Uświadomienie sobie kontekstu kulturowego, z którego wynikają różniące nas przekonania, a także odmienny stosunek do niektórych wartości, pozwala nie tylko lepiej wyczuć panującą między nami atmosferę wrogości, ale również umożliwia podjęcie prób wyeliminowania negatywnych stereotypów, uprzedzeń i narosłych przez lata przesądów.

By rzetelnie zmierzyć się z opisywaną materią, warto najpierw wniknąć w rozróżnienia definicyjne takich pojęć jak: stereotyp, uprzedzenie, przesąd. Janusz Dobieszewski pokazuje w swoim artykule, w którym miejscu pojęcia te się rozmijają. Jak zaznacza, stereotyp należy do zjawisk z obszaru myśli, natomiast uprzedzenie z obszaru postaw. Stereotyp jest więc „składnikiem poznawczym” uprzedzeń, którymi potem kierujemy się w działaniu (s. 42). Odnosząc te ustalenia do poruszanej w książce problematyki, Dobieszewski pokazuje, jak wielki wkład w tworzenie stereotypów o Rosji mają polskie media utrwalające przekonanie rodaków o „mafijności Petersburga” czy „bandyckości Moskwy”.

Negatywny wizerunek Rosjanina ma, jak wykazuje tekst Aleksandry Niewiary, długą tradycję w polskiej kulturze. Obraz „Moskwicina-Moskala-Rosjanina” doskonale wpisuje się w schemat wroga, stając się podstawą charakteryzowania wschodniego sąsiada za pomocą takich terminów jak: poganin, tyran, zdrajca, barbarzyńca. Znajduje to swoje odbicie w polskiej literaturze. W Kronice polskiej Wincentego Kadłubka Rusini opisywani są jako „najokrutniejsi rozbójnicy”, a w utworach Jana Kochanowskiego jako „nieprzyjacielski lud”, „dziki i zawzięty wróg”.

Istniejące w polskim społeczeństwie stereotypy dotyczące rosyjskiej rzeczywistości nierzadko utrwala również polska historiografia, na co wskazuje tekst Rafała Stobieckiego. Autor przywołuje w nim między innymi słowa polskiego historyka Stanisława Kutrzeby (1876-1946), który w pracy Przeciwieństwa i źródła polskiej i rosyjskiej kultury pisze: „Rycerskiej kultury nie zaznała Rosja (…). W miejsce dumnej postawy rycerza – czołobicie w dosłownym tego słowa znaczeniu, czołganie się u stóp władcy, pana życia i śmierci, uwielbianego za zgrozę. Nie było miejsca na pojęcie honoru, oddziaływały wschodnie wzory: chytrość, dworactwo, okrucieństwo” (s. 164).

Na przeciwstawnym biegunie polskiego odbioru Rosji i Rosjan rysuje się rosyjski obraz Polaka i Polski, który przybliżają nam teksty Aleksandra Liptowa, Dmitrija Piczugina, Władimira Kutiawina, Wasilija Tokariewa. W zbiorze stereotypów dotyczących Polaków znalazły się oskarżenia o krnąbrność, zadufanie, wielkopańskość i pychę. W świadomości Rosjan funkcjonujemy jako „Judasze słowiańszczyzny”, „nawiedzeni Polaczkowie”, „naród sarmatów i wyniosłych jaśniepanów”. Co ciekawe, określenia opisujące Polaków nierzadko brzmią jak echo polskiej charakterystyki Rosjan. Nawzajem wypominamy sobie bowiem zdradę, fałszywość wiary, zacofanie, podstępność.

Antypolskie obrazy odszukać możemy w tych samych wymiarach rosyjskiej działalności społecznej, z których wcześniej, tyle że na gruncie polskim, wyłuskiwaliśmy stereotypy dotyczące Rosjan, to jest: w mediach, literaturze, historiografii. Prace rosyjskich historyków, jak pokazuje w swoim tekście Władimir Kutiawin, w znacznym stopniu przysłużyły się do negatywnych interpretacji „kwestii polskiej”. Powołując się na poświęcone „wielkopańskiej Polsce” dzieła XIX-wiecznego historyka, Sergiusza Sołowjowa, Kutiawin zaznacza, że „zarówno historyczna argumentacja moskiewskiego profesora, jak i niewątpliwy autorytet, jakim cieszył się ten badacz, uwznioślały wspomniane wyobrażenia, nadając im postać prawd niebagatelnych oraz przyczyniły się do kształtowania rosyjskiej kulturowej i politycznej tradycji, której integralną częścią stała się polonofobia” (s. 419).

Należy zaznaczyć, że istotną część naszych wzajemnych uprzedzeń stanowią uprzedzenia na płaszczyźnie religijnej, co dobitnie wykazały artykuły: Elżbiety Przybył (Polska twarz rosyjskiego antykatolicyzmu), Jakowa Krotowa (Antychrześcijaństwo) oraz księdza Piotra Przesmyckiego (Stereotypy, uprzedzenia i nieporozumienia „religijne” w relacjach między Polakami a Rosjanami. Refleksje teologa katolickiego). Jakości kontaktów między prawosławną Rosją i katolicką Polską nie wyznacza więc integrująca idea Kościoła powszechnego, lecz raczej liczne sytuacje konfliktowe, na które składają się m.in. kwestia terytorium kanonicznego, oskarżenia o katolicki prozelityzm czy stosunek Rosjan do „polskiego” papieża.
W książce scharakteryzowano bogaty wachlarz uprzedzeń polsko-rosyjskich, pokazując głęboką przepaść dzielącą oba narody w interpretacji wydarzeń historycznych czy w stosunku do niektórych pojęć. Być może uświadomienie sobie tej „wzajemności” uprzedzeń pozwoli powstrzymać skłonność do przerzucania winy za polsko-rosyjskie konflikty na jedną ze stron i otworzy drogę do wzajemnego zrozumienia.

Niektórzy autorzy jak np. Aleksandra Niewiara czy Aleksander Lipatow poprzestają na wskazywaniu genezy wrogości, opisując sposób konstruowania wzajemnych charakterystyk i dokonując przeglądu nieprzyjaznych wizerunków. Inni zaś: Janusz Dobieszewski czy Rafał Stobiecki, starają się uczulić badaczy, dziennikarzy i analityków zajmujących się wzajemnymi relacjami polsko-rosyjskimi na konieczność zmiany optyki w opisie dwustronnych relacji, zaprzestania ignoranckiego i histerycznego powielania osądów, krzywdzących zbitek pojęciowych, odwoływania się wybiórczo do niektórych faktów czy opinii. „Dzisiejszy świat, jak pokazuje (…) bolesne doświadczenie stosunków polsko-rosyjskich i polsko-radzieckich, potrzebuje nie tylko innej historii, ale także innego historyka. Winien on raczej pośredniczyć w dialogu między odmiennymi kulturami, pokazywać występujące między nimi różnice i podobieństwa. Czyniąc to, musi być jednak świadomy towarzyszących mu ograniczeń, akceptować niedającą się zniwelować odmienność i inność kulturowych doświadczeń” – konkluduje historyk Rafał Stobiecki.

Recenzowany tom zmusza do samodzielnej refleksji na temat relacji polsko-rosyjskich i może stać się znakomitym punktem wyjścia weryfikacji polskich poglądów na temat Rosji i Rosjan.


Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan, red. Andrzej de Lazari, PISM, Warszawa 2006, ss. 545

 
 

Dołącz do nas!

Prenumeratorzy zyskują więcej.

Zobacz ofertę!

Prenumerata