ZDARZENIA - KSIĄŻKI - LUDZIE

Mieszko pierwszy... jakiego nie

znamy (fragment)

KRZYSZTOF FOKT

Philip Earl Steele,
Nawrócenie i chrzest Mieszka I,
Wydawnictwo Fronda, Warszawa 2005

"Lato roku 965, czerwieniejące słońce odbija się w wodach Jeziora Świętego. Zza wałów grodu Książę patrzy w dal - w przyszłość swego ludu. Wie już, że musi przyjąć nową wiarę. Tak nakazują bowiem względy geopolityczne i socjotechniczne"... Taki lub podobny obraz przyczyn przyjęcia chrześcijaństwa przez Mieszka I i jego lud dociera do Polaków od pokoleń. Książę gnieźnieński miał wystarać się o chrzest, by uzyskać lepszą pozycję w polityce zagranicznej, dostęp do wyższej kultury i narzędzie ideologiczne pomocne w rządzeniu. A wiara? Cóż wiara, kiedy idzie o raison d'état! Tak myśli człowiek nowoczesny. Czy jednak wolno nam tę pragmatyczną miarę przykładać do ludzi sprzed tysiąca lat?

Nie wolno! - odpowiada Philip Earl Steele w swej książce poświęconej zagadnieniom nawrócenia i chrztu Mieszka I. Zdaniem Autora polska historiografia, słusznie dostrzegając w naszym pierwszym historycznym władcy wybitnego polityka, zbyt rzadko widzi w nim człowieka - syna swej na wskroś religijnej, wręcz zabobonnej epoki. Wskutek tego zamiast opowieści o działaniach i pobudkach ludzi sprzed ponad tysiąca lat czytelnik otrzymuje misterne analizy różnych politycznych "za" i "przeciw", podszyte często całkiem współczesnymi celami perswazyjnymi (by wspomnieć choćby kwestię stosunków polsko-niemieckich). Krytyką tego uproszczonego podejścia, częstego w Europie od czasów Jakoba Burkhardta, zajął się Philip E. Steele w pierwszej części książki. Nie jest to bynajmniej suchy wykład z historii historiografii, lecz zapis rozmowy Autora z red. Grzegorzem Górnym, w której dużą rolę odgrywają dawne i współczesne poglądy na działalność wybitnych władców neofitów: Konstantyna Wielkiego, Chlodwiga i Stefana I Świętego. Druga część książki to jej właściwy trzon polemiczny dotyczący bezpośrednio okoliczności chrztu księcia Mieszka. W trzeciej części Autor przedstawia odkrycia reliktów architektury na Ostrowie Lednickim, opowiadając się stanowczo za hipotezą ekipy Klementyny Żurowskiej, że odkryte tam relikty kamiennej zabudowy to pałac biskupi z kaplicą chrzcielną, oraz za ich datowaniem na lata 60. X wieku.

Główny zrąb tekstu powstał w latach 1996-1997 i został wydany w roku 2005 w niezmienionej postaci. Autor uzasadnił to zdaniem, że w kwestiach przyczyn i miejsca chrztu Mieszka I literatura fachowa po 1997 roku nie przyniosła nic przełomowego. W odniesieniu do większej części książki trudno się z tym nie zgodzić, inaczej jednak przedstawia się sprawa chronologii i funkcji reliktów murowanych na Ostrowie Lednickim. W świetle najnowszego stanu badań rezydencja z kaplicą były bowiem najpewniej współczesne obwałowaniom wydatowanym dendrochronologicznie po r. 977 - na pewno więc w chwili chrztu księcia Mieszka w grodzie nie było jeszcze reprezentacyjnego baptysterium. Głównym użytkownikiem rezydencji i kościołów lednickich wcale też nie musiał być biskup, choć Philip E. Steele przedstawia to niemal jako pewnik. Kwestia lednickich odkryć naprowadza na największy chyba mankament omawianej książki: niedostateczne docenianie wagi odkryć archeologicznych. Są one wprawdzie nieraz przywoływane, jednak czasem brak ich nawet tam, gdzie walnie wspierałyby tezy Autora - jak choćby odkrycie pogańskiej świątyni z XI-wiecznych warstw wrocławskiego Ostrowa Tumskiego. Za okoliczność łagodzącą można by uznać to, że wiele ciekawych prac archeologicznych dotyczących epoki Mieszka I i Bolesława Chrobrego wydano dopiero w latach 1997-2005. Z nie mniejszą słusznością można jednak zapytać, czy książka wydawana w roku 2005 nie powinna odbijać stanu badań z tegoż roku?

Więcej na łamach październikowego numeru "Znaku"

Zamów numer

KRZYSZTOF FOKT,
historyk i archeolog, doktorant na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego.

POCZĄTEK STRONY