ZDARZENIA - KSIĄŻKI - LUDZIE

Droga do źródła (fragment)

KAROL TARNOWSKI

Barbara Skarga,
Kwintet metafizyczny,
Wydawnictwo Universitas, Kraków 2005, ss. 201

Profesor Barbara Skarga nie przestaje zadziwiać swoich czytelników, a także tych, którzy znają ją osobiście. Ta ciężko doświadczona prawie dwunastoletnim pobytem w łagrze i w kołchozie żelazna dama polskiej filozofii, której pierwsze, znakomite zresztą prace z historii filozofii nie musiały zapowiadać jej późniejszego rozwoju, publikuje w coraz krótszym czasowym dystansie coraz głębsze i bardziej fundamentalne filozoficzne książki. Tożsamość i różnica z 1997 roku, Ślad i obecność z 2002, wreszcie ostatnia: Kwintet metafizyczny z 2005 - a pomiędzy nimi znakomity tom O filozofię bać się nie musimy z 1999 roku - każą widzieć w Barbarze Skardze jedną z najważniejszych postaci polskiej filozofii w ogóle. Postaci, która w dodatku jest niekwestionowanym, absolutnie nieprzekupnym i żywo reagującym na polską rzeczywistość autorytetem moralnym.

Droga Barbary Skargi prowadzi ją od historii filozofii i historii idei do najważniejszych pytań filozofii - mianowicie pytań metafizycznych. Droga ta, podobna pod pewnym względem do drogi bliskiego jej Leszka Kołakowskiego, niesie w sobie podwójne dziedzictwo: podszytego sceptycyzmem, równocześnie racjonalistycznego i historycznego myślenia i jej własnych egzystencjalnych doświadczeń. Dziedzictwo to stanowi hermeneutyczny punkt wyjścia coraz głębszych lektur całej wielkiej tradycji filozoficznej, z pomocą których Skarga odważa się stawać bezpośrednio przed najważniejszymi pytaniami człowieka. Dlatego wychodząc ze szkoły, która mogłaby ją zbliżać do myśli postmodernistycznej, filozofka zdecydowanie się od niej dystansuje w przekonaniu, że filozofia może i powinna, choćby nieudolnie, mówić o samej rzeczywistości i że tej orientacji na "rzecz samą" powinna być wierna. Równocześnie jednak jej podwójne dziedzictwo, połączone z etosem absolutnej uczciwości autonomicznej myśli filozoficznej, wyczula ją na aporetyczność, "pytaniowość" i nieuleczalną skończoność filozoficznego myślenia. Skarga jest wielkim świadkiem "rozbitego świata", świata grozy i "niezaspokojonych" egzystencjalnych pytań, lecz także stale ponawianego wysiłku myśli, która wydaje się odkrywać w sobie świadectwo tego, co ją przekracza, lecz ku czemu stale się - w dziełach swych największych przedstawicieli - wychyla.

W swojej ostatniej książce Skarga w pełni demonstruje swój styl filozofowania - eseistyczny, a zarazem głęboki i nasycony filozoficznymi lekturami, całą wielką tradycją, w której autorka porusza się ze swobodą pozwalającą jej wyłuskiwać powtarzające się problemy, zbieżne lub przeciwstawne intuicje. Czy te różne intuicje - jak różne oglądy przedmiotu spostrzeżenia - pozwalają sprawdzać trwałość pragnienia przekraczania tego, co dane, ku temu, co leży głębiej? Jak mówi skromnie autorka, z pięciu pytań, które Kołakowski uważa za najważniejsze dla metafizyki: o byt, o czas, o zło, o śmierć i o miłość, rozważa jedynie czas i zło - w rzeczywistości jednak pisze znacznie więcej, ponieważ myślenie metafizyczne jest z konieczności w jakiejś mierze całościowe. Skarga sięga jednak od razu do tego, co kluczowe, do zasadniczej dla całej filozofii metafory źródła. Ta perspektywa, zastosowana najpierw do problematyki czasu i zła, prowadzi ją do fundamentalnych egzystencjalnych pytań: o źródłowe (a także graniczne) doświadczenia i o źródła metafizyczności jako takiej. Skąd owo "meta", czyli w tym wypadku "ponad" metafizyki?

Więcej na łamach wrześniowego numeru "Znaku"

Zamów numer

KAROL TARNOWSKI,
filozof, prof. dr hab., kierownik Katedry Filozofii Boga w Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, członek redakcji "Znaku", członek Rady Programowej Instytutu Józefa Tischnera, laureat Nagrody im. ks. J. Tischnera za rok 2005. Wydał ostatnio: Usłyszeć niewidzialne. Zarys filozofii wiary (2005).

POCZĄTEK STRONY