TEMAT MIESIĄCA:

Święte miasta Wschodu

Święte miasta (fragment)

ELŻBIETA PRZYBYŁ

Najważniejsze świątynie miasta mają swój wzorzec w niebie. Pierwowzorem ziemskiej Jerozolimy jest niebiańskie Jeruzalem, a pałac-klasztor Dalajlamy w Lhasie jest odbiciem mitycznego pałacu Awalokiteśwary. Święte miasta są bowiem imago mundi, odzwierciedleniem Kosmicznego Porządku.

Każde miasto, zwłaszcza wówczas, gdy uważa się je za święte, jest szczególnym rodzajem przestrzeni. To ludzka siedziba, przy tym często także ośrodek władzy, a zarazem miejsce, gdzie człowiek oddaje cześć swemu Bogu (bogom) – łączy zatem w sobie funkcje zarówno sakralne, jak i świeckie. Pierwsze duże osady ludzkie – między innymi Jerycho – powstały około połowy dziesiątego tysiąclecia p.n.e. w wyniku przekształcania się kultur zbieracko- -łowieckich w społeczności osiadłe (tzw. rewolucja neolityczna). Jednak początki pierwszych miast starożytnych – kolejny etap rozwoju społeczeństw i jeden z głównych elementów powstania cywilizacji (od łac. civitas – „miasto”) – datuje się dopiero na okres między połową czwartego a drugim tysiącleciem p.n.e. Wówczas powstają miasta sumeryjskie, egipskie, kreteńskie oraz Harappa i Mohendżo-Daro w Indiach, a później także miasta chińskie. Jak się wydaje, wszystkie one były uważane za święte – wszak były siedzibami boskich władców albo samych bogów, miejscem, gdzie podczas cyklicznie sprawowanych obrzędów odnawiano świat.

Świętość ziemi i miasto jako centrum świata – mit fundacyjny

W swojej najgłębszej i najstarszej warstwie świętość poszczególnych miejsc wiąże się ze świętością samej ziemi. W najstarszych religiach świata płodność gleby była wiązana z płodnością kobiety, a co za tym idzie, ziemia była utożsamiona z kobietą . Dotyczyło to również miast:

Obraz miasta – twierdzi Władimir Toporow – porównywanego lub utożsamianego z postacią kobiecą, w perspektywie historycznej i mitologicznej stanowi szczególny, wyspecjalizowany wariant (...) bardziej ogólnego i archaicznego obrazu Matki-Ziemi jako żeńskiej hipostazy Praczłowieka typu wedyjskiego Purushy, co zakłada (co najmniej) sztywny związek żeńskiego pierwiastka rozrodczego z przestrzenią, w której wszystko, co istnieje, jest rozumiane jako produkt (dzieci, potomstwo) tego żeńskiego pierwiastka.
(Por. m.in. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa 1988, t. 1, s. 29 i nn.; tenże, Ziemia-Matka i hierogamie kosmiczne w: tegoż, Mity, sny, misteria, Warszawa 1994, s. 165–200.)

To utożsamienie zostało wyraźnie podkreślone w Biblii, gdzie Jerozolima jest nazywana Oblubienicą Boga, Babilon zaś – Wielką Nierządnicą. Miasto, które jest siedzibą Boga i Jego tronem, kumulując w sobie wszystkie znaczenia związane ze świętością ziemi, staje się Małżonką Boga (Bóg zaś staje się opiekunem miasta), a dzięki temu zyskuje pomyślność, bogactwo i pokój: „Murem jestem ja, a piersi me są basztami, odkąd stałam się w oczach jego jako ta, która znalazła pokój” (Pnp 6, 10). Związek z Boskim Oblubieńcem w starożytnych religiach był odnawiany i potwierdzany podczas cyklicznych obrzędów, szczególnie podczas obrzędu hieros gamos (zaślubin króla i królowej będących odpowiednikiem zaślubin Nieba i Ziemi), a także podczas ofiary, często związanej z mitem o bogu umierającym i zmartwychwstającym. Dzięki tym rytuałom odnawia się moc miejsca i jego związek z bogami. Świętość miasta zależy zatem także od tego, czy są one odprawiane w stosownym czasie i według ściśle określonych przepisów.

Więcej na łamach marcowego numeru "Znaku"

Zamów numer

ELŻBIETA PRZYBYŁ, adiunkt w Instytucie Religioznawstwa UJ, zajmuje się historią idei religijnych i Kościołami wschodnimi. Ostatnio wydała: Chodzić po wodzie (wywiad-rzeka z Anną Świderkówną, Kraków 2003).

POCZĄTEK STRONY