ZDARZENIA - KSIĄŻKI - LUDZIE

Rosja z góry i z dołu (fragment)

RADOSŁAW ROMANIUK

Grzegorz Przebinda,
Między Moskwą a Rzymem.
Myśl religijna w Rosji XIX i XX wieku,
Wydawnictwo Universitas, Kraków 2003, ss. 248

Piekło z widokiem na niebo. Spotkania z Rosją 1999-2004,
Wydawnictwo Znak, Kraków 2004, ss. 260

Mikołaj Bierdiajew, jeden z bohaterów prac Grzegorza Przebindy, wielokrotnie przypominał niebanalną w kontekście filozoficznym prawdę, że ten sam przedmiot może być oglądany z dwóch zasadniczo odmiennych perspektyw. Z góry, od strony swego idealnego zadania, oceniany na podstawie dostrzeganych w nim przebłysków ideału, i z dołu: od strony przeciwnych idealnym motywacji i przejawów. Swoją część racji miały więc w oczach filozofa idealizm i materializm, mieli ją apostoł Paweł i Nietzsche, św. Augustyn i Darwin. Słusznością odznaczała się myśl, że najdoskonalszym narzędziem poznania jest miłość, ale prawdę o rzeczywistości mówiła też wiedza na temat roli instynktów i podświadomości w kwestii ludzkich wyborów. W imię „pełni” należałoby, nawet opowiadając się po stronie którejś z optyk, wziąć pod uwagę dane dostarczone przez obydwie perspektywy. I właśnie tak czyni Grzegorz Przebinda, po pierwsze: pisząc o rosyjskiej myśli i literaturze, ale również o zagadnieniach życia społecznego oraz polityki, po drugie: dając w tytułowej formule książki Piekło z widokiem na niebo... odautorską deklarację na temat współistnienia dwóch przeciwstawnych obrazów. Oświetla ją motto pióra Wiktora Pielewina, który przypomina, że szarości i burzowe chmury nie przeczą istniejącej poza nimi (ponad nimi) rzeczywistości pogodnego jasnego nieba. Przy tym oczywiste jest, że sfera reprezentowana przez „niebo” jest tym, co prawdziwie istniejące i stałe, „chmury” zaś są ulotnymi zjawiskami. Przyjąwszy podobne założenie, Fiodor Dostojewski stwierdzał, że lud rosyjski winien być oceniany nie na podstawie tego, czym jest, lecz wyłącznie podłóg tego, czym chciałby zostać. Autor omawianych szkiców nie jest wszakże do tego tak zupełnie przekonany, skoro proponuje bardziej zachowawczą metaforę równorzędnych, oznaczonych jedynie odmiennym aksjologicznym znakiem rzeczywistości „piekła” i „nieba”, które za arenę starcia i przenikania się wybrały sobie Rosję.

Którego elementu Przebinda dostrzega w tym kraju więcej? Na to pytanie otrzymujemy jednoznaczną odpowiedź: w polityce (a więc w sferze materialnej) „piekła”, w filozofii, literaturze (sferze duchowej) „nieba”. Choć w jednym i w drugim atmosfera duchowa daleka jest od jasności Ewangelii i anielska biel potrafi sąsiadować z diabelską czernią. Grzegorz Przebinda, dzięki uwrażliwieniu na odcienie obu barw, unika częstego wśród znawców myśli rosyjskiej bezkrytycznego rusofilstwa i nie mniej częstego wśród publicystów piszących o społeczno-politycznych problemach tego kraju rusofobicznego tonu. Pragnie, jak deklaruje, patrzeć na opisywane kwestie z dystansu umożliwiającego obiektywną i beznamiętną ocenę, ale pociąga go także szczegół: nieaspirujące do uogólniającego znaczenia ulotne wrażenie lub rozmowa, które nie pozwalają zapomnieć, że pod warstwą naukowych czy publicystycznych problemów tętni życie ludzi. Dlatego obie książki są wyrazem nie tylko erudycji i głębokiego zrozumienia poruszanych problemów, lecz również twórczej fascynacji i głębokiej sympatii.

Obie książki – Piekło z widokiem na niebo. Spotkania z Rosją 1999- 2004, zawierająca artykuły publicystyczne, politologiczne analizy oraz omówienia książek ukazujących się między 1999 a 2004 rokiem, związanych z szeroko pojętą tematyką „rosjologiczną” oraz Między Moskwą a Rzymem. Myśl religijna w Rosji XIX i XX wieku, zebrane studia na temat rosyjskiej myśli filozoficzno-religijnej XIX i XX wieku – odsłaniają odmienne temperamenty autora. Naukowiec spogląda w nich znad stronic klasycznych dzieł kształtujących rosyjską tożsamość ku ideom w działaniu, rozpoznając zapoznane lub odrobione lekcje klasyków. Politolog szuka ideowych korzeni zjawisk społecznych, wiedza zaś na temat filozoficznego potencjału, który czeka w swej ojczyźnie na przyswojenie, pozwala mu na oryginalny argument dla optymizmu wobec rosyjskiej przyszłości. Rodzimy neoplatonizm, nurt rozwijający się na przełomie XIX i XX wieku, odrzucony ideowo przez komunizm – stwierdza w szkicu Powrót filozofii do Rosji (1989-1992) – stanowi duchową szansę odradzającego się kraju, „remedium na ocalenie duchowe i polityczne”.

Więcej na łamach grudniowego numeru "Znaku"

Zamów numer

RADOSŁAW ROMANIUK,
ur. 1975, polonista, doktorant w Zakładzie Literatury XX wieku Uniwersytetu Warszawskiego, współpracuje z miesięcznikiem „Nowe Książki”. Szkice o literaturze współczesnej i filozofii rosyjskiej oraz przekłady prac Lwa Tołstoja i Włodzimierza Sołowjowa publikował w czasopismach i tomach zbiorowych. Autor książki Dramat religijny Tołstoja (2004). Mieszka w Warszawie i we wsi Orzeszkowo na Białostocczyźnie.

POCZĄTEK STRONY